Vụ Mariner 1 năm 1962 thường được kể là con tàu tới Sao Kim bị mất vì một dấu gạch nối. Bài viết dựa trên video của kênh Huyền Sử AI, lần theo tài liệu để xem nét gạch ấy là gì, nằm ở đâu, và câu chuyện nguyên vẹn phức tạp hơn tít báo nhiều.

Tóm tắt nhanh

Rạng sáng 22/7/1962, tên lửa Atlas mang Mariner 1 bị huỷ ở giây thứ 293 khi đường bay lệch. Ký tự bị bỏ sót là một gạch ngang trên đầu ký hiệu trong phương trình viết tay, có nghĩa là làm trơn dữ liệu. Nhưng lỗi chỉ gây hại khi chiếc beacon trên tên lửa chập chờn và máy tính phải chạy một nhánh mã chưa từng được thử. Vì vậy nguyên nhân thật là một chuỗi, không phải một ký tự.

Diễn biến chính

1961–1962: cuộc chạy đua tới Sao Kim

JPL nhận nhiệm vụ thăm dò hành tinh và chọn Sao Kim làm mục tiêu đầu tiên. Liên Xô lúc ấy chưa thành công: Venera 1 mất liên lạc tháng 2/1961, và ba tàu Sao Kim của họ năm 1962 đều hỏng. Mariner 1 và Mariner 2 là hai tàu giống hệt nhau, nặng khoảng 202,8 kg, có 54.000 linh kiện và không có máy ảnh.

Phương trình viết tay

Tên lửa Atlas được dẫn đường từ mặt đất: radar bám theo, máy tính ở Mũi Canaveral tính vị trí rồi gửi lệnh lái. Có hai hệ radar, một hệ đo tốc độ dựa vào beacon trên tên lửa, một hệ bám quỹ đạo. Một phương trình khớp dữ liệu hai hệ này lại. Trong phương trình viết tay đó, ký hiệu tốc độ lẽ ra phải có gạch ngang làm trơn bằng trung bình nhiều lần đo, nhưng nó bị sót. Theo sử gia Paul Ceruzzi, chương trình này đã bay trong các lần phóng Ranger trước mà không gây trục trặc.

22/7/1962: buổi sáng phóng

Cửa sổ phóng mở từ 18/7 đến 12/9, và một lần thử trước đó đã bị hoãn. Tên lửa rời Bệ phóng số 12 vào khoảng 5 giờ 21 sáng giờ địa phương. Trong chuyến bay ngắn, beacon tắt rồi bật bốn lần, mỗi lần từ khoảng 1,5 đến 61 giây. Khi đó máy tính rẽ sang nhánh mã không có gạch làm trơn, coi nhiễu radar là tốc độ nhảy loạn và ra lệnh sửa hướng không cần thiết. Atlas lắc đuôi, chúc mũi và lệch sang trái.

Giây thứ 293: nút huỷ

Sĩ quan an toàn tầm bắn thấy điểm rơi dự đoán vượt ra ngoài giới hạn. Ông bấm nút huỷ ở giây thứ 293, chỉ còn sáu giây trước khi tầng Agena tách, mà tầng này không có hệ thống tự huỷ. Con tàu vẫn phát tín hiệu thêm hơn một phút trước khi chìm xuống Đại Tây Dương. Các kỹ sư mất năm ngày đọc băng dữ liệu để lần ra trang công thức thiếu nét gạch.

27/8–14/12/1962: Mariner 2 thành công

Hội đồng điều tra kết luận việc bỏ sót một dấu gạch trong các lệnh mã hoá đã để lệnh dẫn đường sai tới tên lửa, và họ cũng dùng chữ "hyphen". NASA sửa phương trình data editing và kiểm tra beacon kỹ hơn. Mariner 2 được phóng ngày 27/8, 36 ngày sau, rồi bay qua Sao Kim ngày 14/12/1962 ở khoảng cách chừng 35.000 km. Dữ liệu của nó cho thấy bề mặt hành tinh này rất nóng.

1968: biệt danh của Arthur C. Clarke

Báo New York Times đưa tin với tít nói tên lửa mất vì thiếu một dấu gạch nối, kèm con số 18,5 triệu đô la. Năm 1968, Arthur C. Clarke gọi nó là "dấu gạch nối đắt nhất lịch sử". Từ đó câu chuyện được kể lại ngày càng gọn trong giáo trình và bài báo.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Tên gọi: NASA nay nói đó không phải dấu gạch nối mà là gạch ngang trên đầu ký hiệu, nghĩa là làm trơn, dù chính hội đồng năm 1962 từng dùng chữ "hyphen".
  • Ký hiệu nào bị thiếu: NASA nêu chữ R, còn Ceruzzi nêu R có dấu chấm (tốc độ). Chưa ai công bố ảnh trang công thức gốc.
  • Giai thoại FORTRAN: chuyện gõ dấu chấm thay dấu phẩy thuộc chương trình của dự án Mercury, không làm rơi chuyến bay nào.
  • Con số thiệt hại: từ 18,5 triệu đô la phình dần lên 80 triệu rồi vài trăm triệu qua các bài lan truyền.
  • Jack James: theo lời kể, ông về sau cho rằng lẽ ra không cần huỷ tên lửa. Đây là giai thoại có độ chắc thấp.
  • Cảnh dựng lại: các chi tiết như không khí phòng điều khiển hay việc chép công thức lên bìa đục lỗ là hình dung của kịch bản, không phải tài liệu riêng.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Theo cách kể của video, Mariner 1 hỏng vì ba thứ cùng lúc: beacon tắt, phương trình chép tay không ai đối chiếu, và một nhánh chương trình chưa từng chạy trong đúng tình huống đó. Thiếu một trong ba, con tàu có thể đã bay. Đổ cho một ký tự thì dễ nhớ và dễ cười, nhưng câu hỏi khó hơn, đã thử chương trình khi thiết bị hỏng chưa, lại rơi khỏi câu chuyện.

Video đặt câu hỏi tương tự cho trí tuệ nhân tạo hôm nay: nhiều hệ thống có những nhánh chỉ thức dậy khi mọi thứ khác đã trục trặc. Khi chúng vấp ngã, ta nên đọc lại cả dòng công thức thay vì chỉ đi tìm một dấu gạch nối.

Câu hỏi thường gặp

Mariner 1 bị huỷ vì lý do gì?

Tên lửa Atlas bay lệch sau khi chiếc beacon đo tốc độ chập chờn bốn lần. Máy tính dưới đất chuyển sang một nhánh chương trình có lỗi, nhận nhiễu radar là chuyển động thật và gửi lệnh lái sai. Sĩ quan an toàn tầm bắn đã bấm nút huỷ.

Mariner 1 được phóng khi nào và để làm gì?

Tàu được phóng rạng sáng 22/7/1962 từ Mũi Canaveral trên tên lửa Atlas-Agena, nhằm bay tới Sao Kim. Con tàu bị huỷ ở giây thứ 293, chưa đầy năm phút sau khi rời bệ.

Có đúng là một dấu gạch nối làm rơi Mariner 1 không?

Không hoàn toàn. Ký tự bị thiếu là gạch ngang trên đầu ký hiệu toán học, nghĩa là giá trị đã làm trơn. NASA nói rõ đó không phải dấu gạch nối như báo chí đưa. Hơn nữa lỗi chỉ gây hại vì còn beacon hỏng và nhánh mã chưa từng được thử.

Lỗi gõ dấu chấm thay dấu phẩy trong FORTRAN có liên quan đến Mariner 1 không?

Theo các nguồn kịch bản dẫn, lỗi đó thuộc một chương trình của dự án Mercury và không làm rơi chuyến bay nào. Việc gắn nó với Mariner 1 là một giai thoại lan truyền.

Mariner 1 thiệt hại bao nhiêu tiền?

Tờ New York Times đưa con số 18,5 triệu đô la. Qua các bài lan truyền sau này, con số bị phình lên 80 triệu rồi vài trăm triệu, và đây là điểm còn tranh cãi.

Sau Mariner 1 chuyện gì xảy ra với Mariner 2?

Mariner 2, tàu song sinh, được phóng ngày 27/8/1962 sau khi sửa phương trình và kiểm tra beacon kỹ hơn. Ngày 14/12/1962 nó bay qua Sao Kim và gửi về dữ liệu đầu tiên từ một hành tinh khác.

Nguồn tham khảo

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.