OGAS, kế hoạch mạng máy tính toàn quốc của Viktor Glushkov, là một trong những chương ít người biết nhất của lịch sử máy tính. Sáng ngày 1 tháng 10 năm 1970, nhà toán học đến từ Kiev này mang vào Điện Kremlin bản vẽ một mạng lưới phủ kín Liên Xô để xin vốn xây dựng. Vài giờ sau, đề án chỉ còn chừng một phần mười, và câu chuyện cho thấy vì sao một mạng lưới trước hết là bài toán về quyền lực.

Tóm tắt nhanh

Glushkov muốn nối máy tính của các nhà máy và cơ quan thành một mạng thống nhất để quản lý nền kinh tế kế hoạch. Đề án thất bại không phải vì thiếu kỹ thuật, mà vì các bộ ngành, cơ quan thống kê và kế hoạch đều muốn giữ dữ liệu trong tay mình. Cùng lúc đó, mạng ARPANET của Mỹ lớn dần từ dưới lên mà không cần ai ra lệnh.

Diễn biến chính

Nền đất: nền kinh tế kế hoạch cồng kềnh

Sau khi Stalin qua đời năm 1953, Khrushchev tiến hành cải cách bộ máy, nhưng đến năm 1963 bộ máy quản lý công nghiệp lại phình gần gấp ba. Đến năm 1961, điều khiển học từng bị coi là khoa học tư sản đã trở thành «điều khiển học phục vụ chủ nghĩa cộng sản».

Trước Glushkov đã có người thử vẽ mạng lưới. Đại tá kỹ sư Anatoly Kitov gửi sách kèm thư lên Khrushchev tháng 1 năm 1959, rồi viết báo cáo gọi là Sách Đỏ về trung tâm máy tính quân sự đặt ngầm, ban ngày phục vụ quân đội, ban đêm phục vụ kinh tế dân sự. Ông bị khai trừ khỏi Đảng, mất chức và bị cho ra khỏi quân đội.

Bàn vẽ ở Kiev: 1962–1964

Glushkov lập Viện Điều khiển học năm 1962. Tháng 11 năm đó, Kosygin tiếp ông và giao ông đứng đầu một hội đồng liên ngành. Riêng năm 1963 ông khảo sát hơn một trăm cơ quan, xí nghiệp, và thấy mỗi con số trong nhà máy phải đi theo bốn đường song song: kế hoạch, cung ứng, thống kê, tài chính.

Bản vẽ năm 1964 có hàng vạn trạm cơ sở, ba mươi đến năm mươi trung tâm tầng giữa và một trung tâm trên đỉnh. Nguyên tắc cốt lõi là mỗi con số chỉ thu một lần. Viện cũng tự làm dòng máy Mir, chiếc đầu tiên ra đời năm 1968.

Giấc mơ lớn và cái giá

Glushkov từng đề xuất bỏ tiền giấy; Chủ tịch Viện Hàn lâm Keldysh khuyên ông bỏ phần ấy, ông bèn tách riêng gửi lên Trung ương. Ông ước tính chi phí chừng hai mươi tỷ rúp trong mười lăm năm và thừa nhận đề án phức tạp hơn cả chương trình vũ trụ cộng chương trình bom nguyên tử.

Sáu năm kéo co: 1964–1970

Tháng 6 năm 1964 ông nộp đề án; bốn tháng sau Khrushchev bị lật đổ. Cục Thống kê Trung ương và Gosplan giành nhau quyền chủ trì, giám đốc nhà máy ngại phải cải tổ cả hệ thống quản lý, còn các nhà kinh tế cấp tiến chê đề án là giấc mơ máy tính viển vông. Một số người còn thấy trong đó bóng ma của một hệ thống giám sát toàn diện. Glushkov trấn an rằng mạng chỉ điều khiển dòng thông tin.

Phiên họp 1/10/1970 và Đại hội 1971

Theo hồi ký của Glushkov, Brezhnev ở Baku và Kosygin ở Cairo dự tang lễ Nasser nên vắng mặt; Suslov chủ trì. Đề án bị thay bằng bản nhỏ chỉ còn chừng một phần mười, phần kinh tế với mô hình toán học bị gạch bỏ. Bản dự thảo nghị quyết Đại hội XXIV đầu năm 1971 từng ghi xây mạng toàn quốc, rồi dòng ấy biến mất; mạng quốc gia chỉ còn trên giấy.

Dưới đáy: nhiều máy, không nối được

Từ 1966 đến 1970 đã có bốn trăm mười bốn hệ thống quản lý tự động ở các xí nghiệp, và sau Đại hội 1971 con số tăng gần gấp bảy trong năm năm. Nhưng phần cứng, phần mềm và định dạng khác nhau, nên máy tính không tương thích chia rẽ con người cũng hiệu quả như máy tương thích gắn kết họ. Các đại hội 1976 và 1981 thông qua phiên bản mới, lần nào cũng dừng ở cấp bộ. Glushkov mất năm 1982; năm 1990 một nhóm lập trình viên tư nhân nối được đường dây sang Phần Lan.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Cảnh trại gà ở Minsk, ngón tay giơ lên và câu nói của Suslov đều đến từ hồi ký của chính Glushkov, người thua cuộc, kể lại hơn mười năm sau; đây là lời một phía.
  • Hai chiếc ghế trống có lý do công du rõ ràng, không nhất thiết là cố tình né. Không có tài liệu nào cho biết Kosygin nghĩ gì về đề án hôm ấy.
  • Con số một trăm tỷ rúp bị hiểu khác nhau: có nguồn ghi đó là tiền xin, còn hồi ký Glushkov và nhà sử học Gerovitch cho rằng đó là tiền ông hứa đem về.
  • Chuyện IBM mua một chiếc máy Mir chỉ là lời đồn, và những câu chuyện về lời trăng trối của Glushkov là giai thoại.
  • Nói Liên Xô suýt có Internet là quá lời: họ chỉ thiết kế một mạng quản lý quốc gia, chưa bao giờ xây nó.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Năm 1966, một người ở Lầu Năm Góc chuyển một triệu đô để nối máy tính của vài trường đại học, và không ai phải nhả ra thứ gì. Bản vẽ của Glushkov lại đòi mọi tầng của kim tự tháp nhả ra thứ quý nhất: quyền là người duy nhất biết con số thật. Nhà nghiên cứu Benjamin Peters tóm gọn: mạng toàn cầu đầu tiên ra đời nhờ những nhà tư bản biết hợp tác như người xã hội chủ nghĩa, không phải nhờ những người xã hội chủ nghĩa cạnh tranh như nhà tư bản.

Công bằng mà nói, Glushkov cũng muốn xây mạng bằng sắc lệnh từ trên xuống, trong khi mạng của Mỹ lớn từ dưới lên. Bài học còn lại: ở bất kỳ tổ chức nào, mạng lưới là bài toán quyền lực trước khi là bài toán dây cáp.

Câu hỏi thường gặp

OGAS là gì?

OGAS là đề án mạng máy tính toàn quốc để quản lý nền kinh tế Liên Xô, do Viktor Glushkov cùng các cộng sự thiết kế. Nó là mạng để quản lý và ra lệnh chứ không phải để mọi người trò chuyện với nhau.

Viktor Glushkov là ai?

Glushkov là nhà toán học sinh năm 1923 ở Rostov, chuyển về Kiev năm 1956 và lập Viện Điều khiển học năm 1962. Ông mất ngày 30 tháng 1 năm 1982 ở Moskva, thọ năm mươi tám tuổi.

Liên Xô có thật sự phát minh ra Internet không?

Không. Liên Xô chỉ thiết kế một mạng quốc gia chứ chưa bao giờ xây nó, và OGAS phục vụ quản lý chứ không phải giao tiếp. Nói Liên Xô phát minh ra Internet là nói quá.

Vì sao OGAS không được xây?

Các bộ ngành và cơ quan đều giữ chặt dữ liệu của mình vì ai nắm số liệu thì nắm quyền, và không bên nào chịu nhường. Công nghệ đã có, thứ thiếu là người chịu buông phần của mình.

Kế hoạch OGAS dự kiến tốn bao nhiêu?

Chừng hai mươi tỷ rúp, rải trong mười lăm năm. Con số một trăm tỷ rúp, theo hồi ký của Glushkov và nhà sử học Gerovitch, là khoản ông hứa đem về cho ngân sách; có nguồn lại ghi đó là tiền ông xin.

Nguồn tham khảo

  • Hồi ký của Viktor Glushkov (Malinovsky, 1995)
  • Slava Gerovitch, các nghiên cứu về điều khiển học và OGAS (2008)
  • Benjamin Peters, bài trên Aeon (2016)
  • Wikipedia: OGAS, Victor Glushkov, ARPANET, MIR
  • Isaev (2009) về Anatoly Kitov

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.