J. C. R. Licklider, nhà tâm lý học Mỹ được gọi thân mật là «Lick», là người đứng đầu chương trình máy tính của ARPA đầu thập niên 1960 và là tác giả bài báo «Cộng sinh người và máy tính» (1960). Ông không phát minh ra mạng máy tính, nhưng cách ông cấp tiền của Lầu Năm Góc đã nuôi lớn thế hệ người dựng nên ARPANET, tiền thân của Internet. Câu chuyện đáng quan tâm vì câu hỏi ông đặt ra gần bảy mươi năm trước, máy sẽ thay ta nghĩ hay cùng ta nghĩ, nay quay lại cùng trí tuệ nhân tạo.

Tóm tắt nhanh

Năm 1957, Licklider tự bấm giờ một ngày làm việc và thấy khoảng 85% «thời gian suy nghĩ» của mình thật ra là chuẩn bị để được nghĩ: tìm tài liệu, vẽ đồ thị, chép số. Từ đó ông theo đuổi ý tưởng để máy gánh phần việc lặp lại, còn con người giữ phần đặt mục tiêu và phán xét. Khi được giao quản lý chương trình máy tính của ARPA, ông không chờ hồ sơ mà tìm đến những trung tâm giỏi nhất, rót tiền cho con người và chia sẻ thời gian. Ông tự nhận con số 85% chỉ là quan sát sơ bộ, không chính thức.

Diễn biến chính

1957: bấm giờ chính mình

Mùa xuân năm 1957 ở Cambridge, bang Massachusetts, Licklider ghi lại từng khoảng thời gian trong ngày: lục tìm tài liệu, vẽ đồ thị, chép số, chờ người khác, và thời gian nghĩ thật sự. Có lần ông mất mấy giờ chỉ để quy đổi số liệu cho khớp, còn câu trả lời hiện ra trong vài giây. Chính ông nhận xét việc chính mình làm trong cuộc thử nghiệm ấy là ghi chép.

Cùng năm đó, Liên Xô phóng Sputnik (4/10/1957) và tháng 2/1958 Lầu Năm Góc lập ARPA. Trước đó, quân đội Mỹ đã có mạng phòng không SAGE, nơi Licklider tham gia từ năm 1951 với vai một «nhà tâm lý học cho có». Ông nhận xét ở SAGE con người vẫn đang phục vụ cỗ máy, và phác ra ý tưởng «trung tâm tư duy» nối nhau bằng viễn thông trong bản thảo «hệ thống SAGE thật sự».

1915–1957: từ âm học đến chiếc máy tính trả lời ngay

Licklider sinh năm 1915 ở St. Louis, con trai một mục sư Baptist, học cả vật lý, toán và tâm lý học rồi lấy bằng tiến sĩ về tâm lý học âm thanh năm 1942. Trong Thế chiến thứ hai, ở phòng thí nghiệm âm học Harvard, ông thử cắt và xén tiếng nói để tìm ra mức bị bóp méo mà tai người vẫn nghe rõ.

Các máy tương tự với núm vặn và dây nối không theo kịp mô hình tính toán về tai người của ông. Khi được Wes Clark cho ngồi trước máy tính số TX-2 có màn hình, ông say mê ngay. Năm 1957 ông sang công ty BBN, xin mua máy tính, và nghiện chiếc PDP-1 vì nó trả lời tức thì. Tại BBN, ông cùng vài người bạn, trong đó có John McCarthy, thử cho hai người dùng chung một máy: chia sẻ thời gian.

1960: «Cộng sinh người và máy tính»

Bài báo mở đầu bằng hình ảnh cây vả và loài côn trùng thụ phấn cho nó, thiếu nhau thì cả hai cùng chết. Licklider cho rằng người và máy cũng sẽ như vậy: người đặt mục tiêu, đưa giả thuyết, chọn tiêu chí và phán xét; máy làm phần tìm, tính, vẽ, chép.

Trong khi nhiều người mơ máy sẽ tự nghĩ thay con người, ông nhường tương lai xa ấy cho họ, nhưng cho rằng sẽ có một quãng khá dài người và máy phải nghĩ cùng nhau. Ông ước tính năm năm để phát triển và mười lăm năm để dùng, rồi đùa rằng con số mười lăm có thể là mười, hay năm trăm.

1962–1963: vào Lầu Năm Góc và cách cấp tiền khác thường

Năm 1961, ARPA nhận bài toán chỉ huy và kiểm soát cùng gần sáu triệu đô la và cỗ máy Q-32 thừa của SAGE. Năm 1962, giám đốc ARPA Jack Ruina và Eugene Fubini mời Licklider; ông lại thuyết phục ngược họ về ý tưởng máy tính trả lời ngay. Ông nhận lời với điều kiện làm việc chủ yếu qua các trường đại học, và tháng 10/1962 dọn vào Lầu Năm Góc. Về sau ông nói văn phòng ấy thực chất là chương trình máy tính tương tác.

Ông không gửi thông báo mời đề xuất, cũng không ngồi chờ hồ sơ. Ông tìm đến các trung tâm giỏi nhất, ngồi với giáo sư và nghiên cứu sinh, rồi đặt cược vào con người, không vào sản phẩm hay hạn chót. Tiền đến MIT (nơi Robert Fano lập Project MAC), Berkeley, Stanford, nhóm Douglas Engelbart ở SRI và nhà thầu ở Santa Monica. Đến năm 1963, cứ chín nơi được tài trợ thì tám nơi làm chia sẻ thời gian, dù báo cáo nền của văn phòng không nhắc đến nó.

23/4/1963: bản ghi nhớ «Liên Thiên hà»

Licklider gửi bản ghi nhớ cho «các thành viên và cộng sự của Mạng Máy tính Liên Thiên hà», mở đầu bằng lời xin lỗi vì hoãn một cuộc họp. Ông hình dung ngồi ở Santa Monica, và chiếc máy tự tìm chương trình nằm trên ổ đĩa ở Berkeley, rồi hỏi các máy ở những nơi khác nhau sẽ nói chuyện bằng ngôn ngữ chung nào. Chữ «Liên Thiên hà» là cách nói cố tình phóng đại, nửa đùa nửa thật.

1964–1969: rời đi, người khác dựng mạng

Tháng 7/1964 Licklider rời ARPA; Ivan Sutherland, 26 tuổi, kế nhiệm và dồn sức cho đồ hoạ. Ông sang IBM, nơi hệ chia sẻ thời gian lớn chật vật. Năm 1966 Bob Taylor ngồi vào ghế cũ, bực vì phải dùng ba máy đầu cuối cho ba hệ thống không nói chung ngôn ngữ, và kéo Larry Roberts về ARPA. Tháng 1/1969 BBN nhận hợp đồng làm bộ định tuyến. Tối 29/10/1969, tin nhắn đầu tiên giữa UCLA và SRI chỉ kịp gõ «LO» thì máy sập.

Sau đó Licklider về MIT làm giám đốc Project MAC, quay lại ARPA năm 1974 trong bối cảnh nhiều giấy tờ hơn, rồi rời đi chưa đầy hai năm sau. Ông mất tháng 6/1990 ở Arlington, bang Massachusetts.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • «Licklider dựng nên ARPANET» là nói quá. Ông rời đi từ 1964; Taylor xin tiền, Roberts thiết kế, BBN thi công.
  • ARPANET không phải để sống sót sau chiến tranh hạt nhân. Giám đốc ARPA thời đó bác bỏ chuyện này.
  • Con số 85% là tự quan sát sơ bộ, không chính thức, theo lời chính ông.
  • Mốc thời gian mờ: có nguồn ghi bản ghi nhớ về mạng từ 1962, trong khi bản còn lưu đề ngày 23/4/1963; chuyến tàu nơi Fano quyết định lập Project MAC là chuyện theo lời Licklider kể, chính ông cũng không nhớ chắc.
  • Theo lời kể: Taylor kể ông giám đốc ARPA rút một triệu đô la từ ngân sách phòng thủ tên lửa cho ông ngay tại chỗ; chuyện Lick quên giờ về bên chiếc PDP-1 và chuyện chữ «L», «O» qua điện thoại là giai thoại phổ biến.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Theo cách đọc của kênh, thứ Licklider để lại không chỉ là một ý tưởng, vì người mơ về mạng máy tính thời ấy không thiếu. Điều hiếm là cách cấp tiền: mua thời gian để nghĩ cho những con người cụ thể thay vì mua từng sản phẩm có hạn chót. Cách ấy có giá: Engelbart mất một năm làm việc kém hiệu quả, các hệ chia sẻ thời gian lỗi và trễ hẹn.

Năm 1968, Licklider và Taylor viết rằng chỉ ít năm nữa con người sẽ giao tiếp qua máy hiệu quả hơn gặp mặt. Giờ AI hứa gánh nốt phần tìm, tính, vẽ, chép, câu hỏi cũ trở lại: phần thời gian để nghĩ của ta đang lớn lên hay bị lấp bằng thứ khác?

Câu hỏi thường gặp

J. C. R. Licklider là ai?

Ông là nhà tâm lý học người Mỹ, sinh năm 1915, học cả vật lý, toán và tâm lý học. Năm 1962 ông đứng đầu chương trình máy tính của ARPA, văn phòng về sau mang tên IPTO, và dùng tiền của nó để nuôi các trung tâm nghiên cứu máy tính tương tác.

Licklider có phát minh ra ARPANET không?

Không. Ông rời ARPA từ năm 1964. Theo kịch bản, Bob Taylor xin tiền, Larry Roberts thiết kế, BBN thi công; Licklider gieo ý tưởng và nuôi những người về sau dựng mạng.

"Cộng sinh người và máy tính" nói về điều gì?

Đó là bài báo năm 1960 của Licklider, ví con người và máy tính như cây vả với loài côn trùng thụ phấn cho nó. Người đặt mục tiêu và phán xét, máy lo phần việc lặp lại như tìm, tính, vẽ, chép.

ARPANET có được dựng để sống sót sau chiến tranh hạt nhân không?

Không theo nguồn trong kịch bản: giám đốc ARPA thời đó bác bỏ chuyện này. Động lực thật là cho những cỗ máy đắt tiền và những con người giỏi được dùng chung với nhau.

Chia sẻ thời gian (time-sharing) là gì?

Là cách để nhiều người dùng chung một máy tính cùng lúc, máy luân phiên phục vụ từng người nhanh đến mức ai cũng tưởng máy đang làm riêng cho mình. Licklider cùng vài người bạn ở BBN thử nghiệm với hai người dùng.

Tin nhắn đầu tiên trên ARPANET là gì?

Theo câu chuyện phổ biến, tối 29/10/1969 một sinh viên ở UCLA gõ "L", "O" rồi máy sập khi đến chữ "G" của "login". Chi tiết hỏi đáp qua điện thoại từng chữ là giai thoại phổ biến chứ không có nguồn riêng trong tài liệu của kênh.

Nguồn tham khảo

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.