Đây là bài tóm tắt sách Sức Mạnh Của Đạo (The Power of the Dao) của Max Landsberg, một cựu thành viên cấp đối tác của McKinsey. Cuốn sách ứng dụng bảy nguyên lý của Đạo gia vào công việc và đời sống, phù hợp với người quan tâm đến phát triển bản thân và muốn tìm một cách làm việc bớt gượng ép. Bản tiếng Việt do Mị Duệ dịch, NXB Dân Trí ấn hành, First News giới thiệu.

Sách này nói về điều gì?

Chủ đề xuyên suốt của sách là trạng thái dòng chảy (flow): lúc ta làm một việc say mê tới mức quên thời gian. Theo tác giả, phần lớn tài liệu hiện có chỉ dạy cách vào trạng thái ấy khi làm một việc cụ thể, còn ông muốn chỉ cách sống trong đó gần như cả đời. Ông quan tâm đến chủ đề này khoảng ba mươi năm, và cú hích để viết sách là quãng thời gian rảnh trong những đợt phong tỏa vì Covid.

Câu trả lời ông chọn đến từ Đạo gia, một dòng triết học cổ của Trung Hoa, được bàn ở đây như một triết học ứng dụng chứ không phải tín ngưỡng. Nhưng cuốn sách mang một nghịch lý: lời khuyên «đừng gượng ép» lại được viết thành bảy thói quen phải tập hằng ngày, có kỷ luật. Chính tác giả thừa nhận, càng cố để không cố thì càng hỏng.

Về tác giả, theo tiểu sử chính thức, Max Landsberg sống ở Luân Đôn, từng học vật lý toán ở Cambridge và lấy bằng thạc sĩ quản trị kinh doanh ở Stanford. Chín cuốn sách của ông đã bán hơn một triệu bản bằng mười lăm thứ tiếng; cuốn được biết đến nhiều nhất là The Tao of Coaching.

5 ý chính của cuốn sách

Sách có bảy nguyên lý: ba nguyên lý về cách nhìn thế giới, ba nguyên lý về cách tương tác với thế giới và một nguyên lý về sự làm chủ. Bài này gom chúng thành năm ý, mỗi ý đi theo một câu chuyện tác giả dùng để minh họa. Đây là phần chọn lọc, không phải toàn bộ cuốn sách.

1. Âm dương: đừng vội dán nhãn tốt hay xấu

Theo cách tác giả giải thích, dương là phía sáng, rõ ràng, mở rộng; âm là phía khuất, khó đoán, nhưng cũng là sức mạnh tiềm ẩn và khả năng tiếp nhận. Ví dụ đời thường: trúng xổ số là chuyện vui với hầu hết mọi người, nhưng với một số người khác lại dần hóa thành rắc rối. Điểm mạnh của một người cũng có lúc biến thành điểm yếu.

Theo tác giả, trong tình thế thuận có mầm của nghịch, và ngược lại. Vấn đề là ta hay dán nhãn quá nhanh (tốt hay xấu, vui hay buồn) rồi phản ứng theo cái nhãn thay vì theo sự việc. Tập nhìn cả hai phía giúp ta thấy những sắc thái ở giữa và phản ứng xây dựng hơn.

2. Lý và tự nhiên: làm thuận thớ, dùng dòng sông thay vì đẩy nó

Theo cách tác giả kể, chữ Lý (khuôn mẫu) gắn với hình ảnh người thợ chạm ngọc Trung Hoa xưa, họ quan sát kỹ đường vân trong khối đá để không phí vật liệu quý và để món đồ có hình dáng thuận theo khối đá, tốn ít sức nhất. Ví dụ gần gũi hơn: thái thịt theo thớ, hay ngủ thuận nhịp sinh học của cơ thể.

Với nguyên lý tự nhiên, ông cho rằng triết học phương Tây quen xem thế giới như một cỗ máy với chuỗi nhân quả, còn người theo Đạo gia xem nó như một cơ thể sống, nơi mọi thứ nương vào nhau, như núi và sông cùng sinh ra nhau. Bài học là cảnh giác với hậu quả ngoài ý muốn khi ép quá tay. Trong chuyện lãnh đạo, theo ông, người quản lý sáng suốt thường khơi gợi đội nhóm thay vì ép bằng mệnh lệnh: thay vì đẩy dòng sông, hãy dùng dòng sông.

3. Phác: nhìn giản dị để làm đúng ngay từ đầu

Phác nghĩa là giản dị: nhìn sự việc mà không qua những bộ lọc, thiên kiến và phán xét định sẵn. Để minh họa, tác giả mượn cuốn The Tao of Pooh của Benjamin Hoff (xuất bản năm 1982, từng nằm 49 tuần trong danh sách sách bán chạy của New York Times, đây là dữ kiện kiểm chứng được).

Trong cặp đối lập tác giả chọn, chú Thỏ chạy ngược chạy xuôi, nghĩ quá nhiều mà chẳng làm nên chuyện, còn gấu Pooh đầu óc thoáng lại thường tình cờ tìm ra lời giải cho cả nhóm. Theo tác giả, phác không có nghĩa là ngây thơ mà là sự sáng rõ trong cách hiểu sự việc; thiền là một cách tập.

4. Vô vi: tay nghề cao nhất trông như không cần cố

Nghĩa đen của vô vi là «không làm», nhưng tác giả hiểu đó là hành động không gượng ép, và theo ông đây chính là trạng thái dòng chảy ở cấp độ một việc cụ thể. Câu chuyện tiêu biểu là Bào Đinh mổ bò cho vua Văn Huệ, nằm trong sách Trang Tử (giới học thuật xếp các chương này vào khoảng thế kỷ 4 đến 2 trước Công nguyên).

Theo bản tác giả dẫn, đầu bếp xoàng mỗi tháng thay dao, đầu bếp giỏi mỗi năm thay dao, còn con dao của Bào Đinh dùng mười chín năm, mổ mấy nghìn con bò mà lưỡi vẫn sắc như vừa mài. Chi tiết đáng nhớ nhất: gặp khớp phức tạp, ông không mạnh tay hơn mà chậm lại, nhìn kỹ rồi đưa dao thật khẽ. Tác giả đưa thêm ví dụ trẻ con học nói không cần cố, còn người lớn học ngoại ngữ thì vật vã. Nghịch lý lộ rõ ở đây: rất khó đạt vô vi một cách trực tiếp, vì càng cố để không cố ta càng thất bại. Lời giải của ông là đi đường vòng qua các nguyên lý còn lại.

5. Đức và chân nhân: làm chủ chính mình

Theo tác giả, đức là sức mạnh bên trong, bản lĩnh và hệ giá trị vững, toát ra tự nhiên trong cách ta đối xử với người khác, không phải để khoe. Ông ví đức như một bộ ổn định giúp ta ở trong dòng chảy lâu hơn, vì cuộc đời cứ xảy đến bất kể kế hoạch của ta.

Nguyên lý cuối, chân nhân, là làm chủ chính mình, không phải làm chủ thế giới hay người khác; thành công bên ngoài nếu có chỉ là sản phẩm phụ. Tác giả dẫn một câu ông rất thích, từ sách Trang Tử và theo ông võ sư Lý Tiểu Long cũng tâm đắc: động thì như nước, tĩnh thì như gương, đáp lại thì như tiếng vang. Như nước là tìm lối đi nhẹ nhàng và nuôi dưỡng mọi thứ; như gương là nhìn thế giới đúng như nó là; như tiếng vang là phản ứng tự nhiên, không nghĩ quá nhiều. Đây là quan điểm của tác giả, không phải lời khuyên về sức khỏe.

Góc nhìn phản biện

  • Bằng chứng còn mỏng. Con số «năng suất gấp năm lần khi ở trong dòng chảy» hay được gắn với McKinsey. Trên trang Thought Economics, Steven Kotler nói đó là số liệu các công ty như McKinsey tự báo cáo, không phải phép đo độc lập. Bài tổng hợp trên Wikipedia cũng ghi nhận các tiêu chí xác định flow chưa thống nhất và nhiều nghiên cứu dựa vào lời tự kể.
  • Vô vi không chỉ là sự trơn tru. Đây là phản biện gián tiếp, không nhắm riêng cuốn này. Khi điểm sách Trying Not to Try của Edward Slingerland, Andrew Irvine (Los Angeles Review of Books) cho rằng các văn bản cổ nhấn mạnh việc hòa vào một tổng thể lớn hơn; Bongrae Seok (Notre Dame Philosophical Reviews) lưu ý vô vi còn liên quan đến con người, xã hội và thế giới. Công bằng mà nói, sách cũng có nguyên lý đức bàn về giá trị và cách đối xử với người khác.
  • Độ phủ phê bình độc lập còn ít. Tại thời điểm Kai Audio kiểm tra, sách có 3,76/5 trên Goodreads từ 21 lượt chấm, chỉ 4 bài nhận xét; một độc giả chê là sách kinh doanh nhạt, ba người còn lại khen, chẳng hạn khen cách giải thích dễ hiểu. Phần lớn lời khen khác là lời giới thiệu do phía tác giả và nhà xuất bản công bố.

Theo cách đọc của Kai Audio, có thể xem bảy nguyên lý như bảy chiếc kính để nhìn lại một ngày của mình, nhưng đừng xem chúng là công thức bảo đảm sống trôi chảy mọi lúc.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người thấy mình hay gượng ép, dồn sức vào công việc mà kết quả không tương xứng.
  • Người quản lý, lãnh đạo muốn thử cách khơi gợi đội nhóm thay vì chỉ ra lệnh.
  • Người tò mò về triết học Đạo gia được diễn giải theo hướng ứng dụng.
  • Người đã biết khái niệm flow và muốn xem một cách nhìn dài hạn hơn, kèm sự hoài nghi cần thiết.

Câu hỏi thường gặp

Sách Sức Mạnh Của Đạo của ai, có bản tiếng Việt không?

Sách do Max Landsberg viết, tên gốc The Power of the Dao, bản gốc do nhà xuất bản LID phát hành tháng 9/2023. Bản tiếng Việt do Mị Duệ dịch, NXB Dân Trí ấn hành, dày 384 trang, được First News giới thiệu.

Bảy nguyên lý của Đạo trong sách là gì?

Theo tác giả, gồm âm dương, lý, tự nhiên (ba nguyên lý về cách nhìn thế giới); phác, vô vi, đức (ba nguyên lý về cách tương tác với thế giới); và chân nhân, tức sự làm chủ chính mình. Mỗi nguyên lý đi kèm một thói quen để tập.

Trạng thái dòng chảy (flow) là gì?

Đó là lúc ta làm một việc say mê tới mức quên thời gian, mọi thứ cứ thế trôi. Khái niệm do nhà tâm lý học Mihaly Csikszentmihalyi đưa ra; theo các tài liệu tâm lý học, trạng thái này dễ đến khi mục tiêu rõ, phản hồi đến ngay và thử thách vừa sức.

Vô vi có nghĩa là không làm gì cả không?

Không. Nghĩa đen là «không làm», nhưng tác giả hiểu vô vi là hành động không gượng ép. Chuyện Bào Đinh mổ bò trong sách Trang Tử cho thấy một người làm rất giỏi mà trông như chẳng tốn sức.

Cuốn sách này có hạn chế nào?

Phần lớn nội dung là quan điểm tác giả, và lời hứa sống trong dòng chảy gần như mọi lúc chưa có phép đo độc lập. Các con số năng suất được dẫn là số tự báo cáo, nên cần đọc với một chút hoài nghi.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.