Nếu bạn đang tìm bản tóm tắt sách Đi tìm hiện tại: Khoa học về khoảnh khắc chúng ta đang sống (tên gốc In Search of Now) của nhà báo khoa học Jo Marchant, bài này gom lại năm chặng đáng nhớ nhất của cuốn sách. Sách hợp với người tò mò về não bộ, ký ức và cách ta cảm nhận thời gian. Bản tiếng Việt do Omega Plus và NXB Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành, dịch giả Thái Phương.

Sách này nói về điều gì?

Câu hỏi xuất phát nghe rất giản dị: vật lý không chỉ ra một «bây giờ» chung cho cả vũ trụ, nhưng với mỗi người, hiện tại lại là tất cả những gì ta từng sống. Vậy hiện tại rốt cuộc là gì?

Theo phần giới thiệu của nhà xuất bản, câu trả lời của Marchant nằm giữa hai thái cực: hiện tại không phải ảo ảnh, cũng không chỉ là một lát cắt của thời gian. Bà cho rằng mỗi người chủ động tạo nên trải nghiệm của mình qua sự tương tác với thế giới, một quá trình sáng tạo liên tục.

5 ý chính của cuốn sách

1. Hiện tại liền mạch là công trình của não, và nó có thể hỏng

Ta hay nghĩ mắt như một chiếc máy quay, chuyển động nằm sẵn trong hình ảnh. Marchant kể về Lara, người mắc chứng mù chuyển động (akinetopsia): dòng trà như đóng băng giữa không trung rồi bỗng tràn ra, chiếc xe ở cuối phố chớp mắt đã sát bên.

Đó là câu chuyện do tác giả kể. Về dữ kiện, ca được ghi chép kinh điển trong y văn là bệnh nhân gọi tắt LM, do nhóm của Zihl mô tả năm 1983. Bài học: chuyển động không có sẵn trong mắt mà do não tính ra từ tín hiệu rời rạc. Khi phần tính ấy hỏng, dòng chảy của hiện tại vỡ thành từng tấm ảnh tĩnh.

2. «Bây giờ» luôn đến muộn: não chờ, gom và sửa

Theo một bài điểm sách, khi hai tiếng tách cách nhau chỉ vài mili giây, ta vẫn nghe ra hai tiếng nhưng cảm thấy chúng thuộc cùng một lúc.

Nhà thần kinh học Michael Herzog (Trường Bách khoa Liên bang Lausanne) và các đồng nghiệp đề xuất năm 2016 mô hình ý thức theo từng «lát» thời gian: não xử lý vô thức gần như liên tục, rồi mới đưa lên ý thức thành một bức tranh trọn vẹn, cả quá trình có thể tới khoảng 400 mili giây. Cần nói rõ đây là một khung khái niệm mới, chủ yếu về thị giác, và 400 mili giây là mức tối đa.

3. Ký ức không phải băng ghi hình mà được dựng lại mỗi lần nhớ

Sau một vụ máy bay El Al rơi xuống khu chung cư ở Amsterdam, nhóm của nhà tâm lý học Crombag (công bố năm 1996) hỏi người dân về đoạn phim truyền hình ghi cảnh rơi. Hơn 60% nói họ đã xem, dù đoạn phim ấy không tồn tại. Họ chỉ nghe người khác kể, rồi não lặng lẽ ghép thành một cảnh «đã thấy».

Marchant dùng ví dụ này để nói nhớ lại gần với viết hơn là phát lại cuộn băng. Theo bà, mạng lưới não hoạt động mạnh khi nhớ cũng là mạng lưới dùng để tưởng tượng, và ký ức tiến hóa để dẫn đường cho hiện tại hơn là lưu giữ quá khứ.

4. Hiện tại được dệt qua cơ thể và kinh nghiệm

Mike May mù từ năm ba tuổi rưỡi, được ghép tế bào gốc thử nghiệm vào mắt phải năm 43 tuổi và nhìn thấy lại từ tháng 3 năm 2000. Nhóm của Ione Fine và Donald MacLeod (Đại học California, San Diego) theo dõi ca này: ông nhìn chuyển động và màu sắc khá tốt, nhưng khoảng ba năm sau vẫn không nhận ra vợ qua gương mặt.

Marchant đọc ca này rộng hơn: nhận thức không phải màn hình thụ động. Ta phải hành động, đảo mắt, đưa tay, nghiêng đầu thì mới thấy và chạm được.

5. Cái tôi được dệt từ não, ngôn ngữ và văn hóa

Theo tác giả, não gom thông tin trên nhiều thang thời gian, từ mili giây tới nhiều năm, và chính sự đan dệt ký ức, dự định với cảm giác tức thời là nền của cảm giác về một cái tôi liền mạch.

Văn hóa cũng góp phần. Nghiên cứu của Rafael Núñez và Eve Sweetser (2006) trên người Aymara ở Andes cho thấy họ chỉ ra sau lưng khi nói về tương lai và đưa tay ra trước khi nói về quá khứ. Với người Amondawa ở Amazon, nhóm của Chris Sinha (2011) báo cáo tiếng của họ không có từ cho «thời gian», tuần, tháng hay năm. Marchant dùng hai ví dụ để cho thấy cách sống với thời gian không chỉ có một kiểu, rồi đi tới vật lý lượng tử với gợi ý của một số nhà khoa học và triết gia rằng trải nghiệm của ta có thể góp phần tạo nên thực tại.

Góc nhìn phản biện

  • Publishers Weekly (cuối năm 2025) gọi sách là một cuộc khám phá dàn trải: đọc vất vả nhưng đáng công, hợp với người ưa phiêu lưu trí tuệ.
  • Một số độc giả Goodreads cho rằng sách dừng trước khi giải thích được mỗi khoảnh khắc sinh ra thế nào, thiếu sợi chỉ xuyên suốt, và phần cuối trượt sang suy đoán lượng tử.
  • Nhà ngôn ngữ học Pierre Pica nhắc rằng không có cách tính thời gian theo lịch không chứng tỏ người ta trải nghiệm thời gian khác chúng ta; thiếu một từ không có nghĩa là thiếu một trải nghiệm. Ý từ lượng tử tới đời thường mới chỉ là gợi ý triết học, chưa phải kết luận khoa học.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người tò mò về cách não bộ dựng nên cảm giác «bây giờ».
  • Người thích khoa học phổ thông đi qua nhiều lĩnh vực: thần kinh học, tâm lý, ngôn ngữ, vật lý.
  • Người muốn nhìn lại ký ức và sự chú ý của chính mình với tinh thần khiêm tốn hơn.
  • Độc giả chấp nhận một hành trình rộng hơn sâu.

Câu hỏi thường gặp

Sách Đi tìm hiện tại của Jo Marchant nói về điều gì?

Sách đi tìm câu trả lời cho câu hỏi hiện tại là gì khi vật lý không có một «bây giờ» chung, qua thần kinh học, tâm lý, ngôn ngữ và vật lý. Theo tác giả, hiện tại là quá trình sáng tạo mà mỗi người cùng góp phần dựng nên.

Đi tìm hiện tại có bản tiếng Việt không?

Có. Bản tiếng Việt do Omega Plus và NXB Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành, thuộc tủ sách Khoa học, bản dịch của Thái Phương.

Ký ức có đáng tin không theo sách này?

Theo Marchant, nhớ lại gần với việc viết hơn là phát lại cuộn băng, nên ngay cả ký ức rõ nét cũng có thể chứa chi tiết ta chưa từng thấy.

Cuốn sách cho lời khuyên thực tế nào?

Lời khuyên chính của tác giả là khi quá tải, hãy dừng lại, hít một hơi và chủ động hướng sự chú ý vào điều thật sự quan trọng.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.