Nếu bạn đang tìm bản tóm tắt sách Trí Tuệ Xã Hội - Vũ Điệu Thần Kinh Kết Nối Mọi Bộ Não (tên gốc Social Intelligence: The New Science of Human Relationships) thì đây là năm ý xương sống của cuốn sách do Daniel Goleman viết. Sách ra đời năm 2006, đặt chuyện giao tiếp và quan hệ giữa người với người lên nền khoa học não bộ. Cuốn này hợp với ai tò mò vì sao một nụ cười, một giọng nói hay một cái nắm tay lại tác động mạnh đến vậy. Bản tiếng Việt do Alpha Books phát hành.

Sách này nói về điều gì?

Daniel Goleman có bằng tiến sĩ tâm lý học lâm sàng ở Harvard, từng viết về tâm lý và não bộ cho tờ New York Times, và nhiều người biết ông qua cuốn Trí Tuệ Xúc Cảm. Khái niệm trí tuệ xã hội không phải do ông nghĩ ra: từ năm 1920, nhà tâm lý học Edward Thorndike đã mô tả nó là khả năng hiểu người khác và hành xử khôn ngoan trong quan hệ. Cái mới của Goleman là đặt khái niệm ấy lên nền sinh học.

Theo tác giả, bộ não người được nối với nhau bằng những sợi dây vô hình, phần lớn chạy ngoài ý thức và nhanh hơn cả suy nghĩ. Vậy mà ông vẫn gọi đó là một thứ trí tuệ, tức là thứ có thể học và rèn luyện. Nghịch lý ấy, vừa tự động vừa rèn được, là câu hỏi lõi của cả cuốn sách.

5 ý chính của cuốn sách

1. Cảm xúc truyền đi nhanh hơn lời nói

Sách mở đầu bằng cảnh ở Najaf, Iraq, tháng 4 năm 2003: một nhóm lính Mỹ bị đám đông giận dữ vây quanh. Theo các nguồn tin về sau, viên chỉ huy ra lệnh chĩa súng xuống đất, quỳ một gối và mỉm cười, rồi không khí dịu lại và đám đông tản đi. Goleman muốn ta để ý rằng thông điệp ấy nằm trong tư thế và nét mặt chứ không nằm trong lời nói.

Theo ông, cảm xúc lây từ người này sang người khác như bệnh cảm lạnh, và nụ cười là thứ dễ lây nhất. Việc đọc người gần như hoàn toàn diễn ra trong vô thức, và may là như vậy, vì nếu phải suy nghĩ về từng tín hiệu thì cuộc trò chuyện sẽ rối tung. Cần nói thận trọng: đoàn lính còn lùi ra xa, nên câu chuyện nên được nghe như một minh họa sống động, không phải bằng chứng khoa học.

2. “Wifi thần kinh” và hai con đường của não xã hội

Ở Đại học Parma (Ý), nhóm của Giacomo Rizzolatti ghi nhận những tế bào não của khỉ phóng điện cả khi con khỉ tự cầm một vật lẫn khi chỉ nhìn người khác làm động tác tương tự. Đó là nơ-ron gương. Goleman kể lại bằng chuyện một trợ lý phòng thí nghiệm ăn kem trước mặt con khỉ, và gọi mạng tế bào này là wifi thần kinh.

Sách chia hoạt động của não xã hội thành đường thấp (nhanh, bản năng, không cần lời) và đường cao (chậm, có chủ ý, đi qua vùng thùy trán). Giọng nói và nét mặt đi đường thấp nên có khi đến nơi trước cả nội dung. Theo Goleman, một lời nhận xét tiêu cực nói bằng giọng ấm áp có thể để lại cảm giác dễ chịu hơn một lời khen nói bằng giọng cộc cằn.

Về dữ kiện: nơ-ron gương được ghi nhận trực tiếp ở khỉ, còn ở người bằng chứng phần lớn là gián tiếp, qua chụp cộng hưởng từ chức năng. Hình ảnh đường truyền không dây là cách diễn giải của tác giả.

3. Hòa hợp là chuyện sinh lý và có thể đo được

Theo Harvard Gazette, bác sĩ tâm thần Carl Marci gắn cảm biến đo độ dẫn điện của da cho hai mươi cặp nhà trị liệu và bệnh nhân. Có những lúc đường đo của hai người lên xuống cùng nhịp, và đúng những lúc đó cuộc trò chuyện được chấm là tích cực hơn. Goleman ví khoảnh khắc ấy như hai con chim khiêu vũ cùng nhau.

Sách nêu ba yếu tố của sự hòa hợp: hai bên cùng chú ý vào nhau, cùng chia sẻ cảm giác tích cực, và phối hợp không lời ăn ý. Chú ý đứng đầu danh sách, nên vừa nói chuyện vừa liếc màn hình là cách làm mất kết nối. Lưu ý rằng mẫu nghiên cứu chỉ có 20 cặp và mới cho thấy sự đồng bộ đi cùng cảm nhận tích cực, chưa chứng minh nó gây ra sự ấm áp.

4. Người thân có thể là “đồng minh sinh học”

Nhà tâm lý học James Coan cho mười sáu người vợ nằm trong máy chụp cộng hưởng từ, đối mặt với những cú sốc điện nhẹ trong lúc chờ. Khi nắm tay chồng, họ bớt khó chịu rõ rệt; nắm tay người lạ cũng đỡ nhưng ít hơn; hiệu quả lớn nhất ở những cặp hôn nhân hạnh phúc nhất. Từ đó Goleman rút ra rằng ta có thể là đồng minh sinh học của người mình thương.

Chiều ngược lại cũng được bàn đến: theo sách, cô lập hay căng thẳng xã hội kéo dài có thể ảnh hưởng tới nhịp tim, miễn dịch và cả tuổi thọ. Goleman nhắc nghiên cứu của nhóm Elissa Epel (PNAS, 2004) trên 58 bà mẹ, trong đó nhóm căng thẳng nhất có telomere ngắn hơn, tương đương già thêm ít nhất mười năm. Nhưng nghiên cứu này cắt ngang, chỉ cho thấy tương quan, và thứ liên quan là mức căng thẳng tự cảm nhận chứ không phải riêng việc đi chăm sóc người thân. Những điều này không thay thế lời khuyên của bác sĩ hay chuyên gia sức khỏe.

5. Đọc người giỏi chưa chắc là người tốt

Goleman gọi tên bộ ba đen tối: người ái kỷ, người thủ đoạn kiểu Machiavelli và kẻ thái nhân cách. Theo ông, cả ba đều khiếm khuyết về thấu cảm và có thể dùng chính khả năng bắt nhịp với người khác để thao túng.

Vì vậy mô hình của ông có hai nửa: nhận thức xã hội (thấu cảm, hòa nhịp, đọc chính xác người đối diện) và kỹ năng xã hội (đồng bộ, thể hiện bản thân, tạo ảnh hưởng, quan tâm). Biết người ta đang cảm gì mới là một nửa, nửa còn lại là mình làm gì với điều đó. Goleman cũng dẫn cách chia ba kiểu thấu cảm của Paul Ekman: nhận thức, cảm xúc và trắc ẩn.

Góc nhìn phản biện

  • Paul Harris (Slate, tháng 11/2006): thừa nhận sách bao quát, nhưng cho rằng gộp kỹ năng tự động với kỹ năng có chủ ý thành một thứ trí tuệ là mơ tưởng, vì không có bằng chứng chúng đi cùng nhau và không rõ đo bằng cách nào.
  • Gregory Hickok (The Myth of Mirror Neurons, 2014): theo bài điểm sách của Publishers Weekly, ông cho rằng nhiều kết luận về nơ-ron gương đã đi trước dữ liệu. Đây là chuyện sau khi sách ra và không nhắm riêng vào Goleman, nhưng wifi thần kinh là hình ảnh trung tâm của sách.
  • Độc giả Goodreads: sách được chấm khoảng 3,99/5 từ chừng 14.600 lượt đánh giá; người khen phần về sức khỏe và quan hệ, người chê sách nặng thuật ngữ, lặp khuôn ý và ít lời khuyên thực hành.

Đặt cạnh nhau, có thể thấy Goleman thuyết phục nhất khi cho thấy các bộ não ảnh hưởng lẫn nhau, và kém chắc chắn nhất khi gọi tất cả là một trí tuệ duy nhất, giải thích bằng một loại tế bào còn tranh cãi.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người quan tâm đến khoa học não bộ và tâm lý xã hội, muốn hiểu cảm xúc lây lan ra sao.
  • Người muốn quan sát lại cách mình giao tiếp: giọng nói, nét mặt, sự chú ý khi trò chuyện.
  • Cha mẹ, người làm việc với con người hay người đang chăm sóc người thân, muốn hiểu vai trò của sự hiện diện.
  • Người thích đọc có phản biện, chấp nhận sách dày và nặng thuật ngữ hơn sách kỹ năng thông thường.

Câu hỏi thường gặp

Trí tuệ xã hội theo Daniel Goleman là gì?

Theo định nghĩa ông đưa ra trên đài NPR, đó là sự khôn ngoan trong các mối quan hệ: cảm được người kia đang cảm gì, hiểu góc nhìn của họ, rồi cư xử trôi chảy dựa trên đó.

Nơ-ron gương có thật sự giải thích được thấu cảm không?

Nơ-ron gương được ghi nhận trực tiếp ở khỉ, còn ở người bằng chứng chủ yếu là gián tiếp. Goleman nói não xã hội gồm cả một hệ mạch, và nhà khoa học Gregory Hickok về sau cho rằng nhiều kết luận về nơ-ron gương đi trước dữ liệu.

Cuốn sách có hướng dẫn thực hành không?

Không nhiều: một số độc giả nhận xét sách ít lời khuyên thực hành. Video gợi ý vài thử nghiệm nhỏ để tự quan sát, như chú ý giọng nói trước cuộc nói chuyện khó, úp điện thoại trong một bữa ăn, hiện diện trước khi khuyên người thân.

Sách có bản tiếng Việt không?

Có, bản tiếng Việt mang tên Trí Tuệ Xã Hội - Vũ Điệu Thần Kinh Kết Nối Mọi Bộ Não do Alpha Books phát hành, theo trang nhà sách gồm sáu phần, hai mươi mốt chương.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.