Bài tóm tắt sách Nghĩ Ngược Lại Và Làm Khác Đi (tên gốc Whatever You Think, Think the Opposite) của Paul Arden giới thiệu một cuốn sách mỏng về chuyện vì sao lựa chọn an toàn thường đưa ta về cùng một chỗ với đám đông. Sách hợp với người làm sáng tạo, người đang đứng trước một quyết định khó, hoặc ai muốn nhìn lại thói quen nghĩ của mình. Bản tiếng Việt do Thảo Quỳnh dịch, Alpha Books phát hành cùng Nhà xuất bản Lao Động năm 2018, dày hơn 130 trang.

Sách này nói về điều gì?

Paul Arden (sinh năm 1940) làm khoảng mười bốn năm ở hãng quảng cáo Saatchi & Saatchi và trở thành giám đốc sáng tạo điều hành của hãng năm 1987. Ông phụ trách quảng cáo cho những tên tuổi như British Airways hay Toyota. Cuốn sách ra đời năm 2006, là cuốn thứ hai trong ba cuốn ông viết, hai năm trước khi ông qua đời.

Câu hỏi lõi của sách là một nghịch lý: lựa chọn đúng đắn, an toàn mà ta được dạy cả đời có thể chính là thứ giữ ta ở mức bình thường, còn điều mọi người cho là sai đôi khi lại là cửa ra. Theo Goodreads, sách là tập hợp châm ngôn và giai thoại ngắn, nên bài này chỉ chọn năm ý đáng bàn nhất.

5 ý chính của cuốn sách

1. Chọn điều an toàn thì sẽ giống mọi người

Theo Arden, nếu lúc nào cũng chọn điều đúng và điều phần đông sẽ chọn thì bạn sẽ giống hệt mọi người. Lời giới thiệu của nhà xuất bản bản Mỹ nói rõ hơn: logic và lẽ thường có thói quen dẫn tất cả chúng ta tới cùng một kết luận, nên muốn nghĩ khác phải dám nghĩ phi logic.

Ví dụ đáng nhớ là cú nhảy cao của Dick Fosbury tại Thế vận hội Mexico 1968: anh quay lưng, ngả người bay qua xà, bị giới nhảy cao nhìn với vẻ hoài nghi, rồi giành huy chương vàng với kỷ lục Olympic 2,24 m. Theo Wikipedia (dữ kiện đã kiểm chứng, không phải lời Arden), bốn năm sau, ở Munich, 28 trong 40 vận động viên nhảy theo kiểu ấy. Cái trông như sai hôm qua thành chuẩn mực hôm nay.

2. Tiến bộ nhờ những người “phi lý”

Arden trích câu của George Bernard Shaw: người biết điều tự thích nghi với thế giới, người phi lý bắt thế giới thích nghi với mình, nên mọi tiến bộ đều nhờ người phi lý. “Phi lý” ở đây là không chịu chấp nhận một giới hạn mà ai cũng coi là hiển nhiên.

Ví dụ trong sách là Allen Lane và sách bìa mềm Penguin. Theo Wikipedia, ông muốn bán sách hay với giá sáu xu, ngang một bao thuốc lá; giới bán sách không mặn mà, rồi đơn đặt 63.000 cuốn của chuỗi tạp hoá Woolworths đã trang trải chi phí cho dự án, trước khi Penguin ra mắt ngày 30/7/1935.

3. Đời bạn do bạn chọn: đổi “tôi ước” thành “tôi muốn”

Theo các câu trích trên Goodreads, Arden cho rằng mọi việc ta làm đều là kết quả của một lựa chọn, nên còn gì để hối tiếc; thà tiếc điều đã làm hơn tiếc điều chưa làm. Ông phân biệt “tôi ước” (giá mà được thế thì hay) với “tôi muốn” (đủ muốn thì sẽ ra những quyết định cần ra).

Theo lời kể của đồng nghiệp Dave Trott, chính Arden từng rời ghế giám đốc sáng tạo ở một hãng khác để về Saatchi & Saatchi làm chỉ đạo mỹ thuật. Người ngoài thấy đó là tụt một bậc, ông coi là bước lên vì được làm cùng những người mình ngưỡng mộ.

4. Ý tưởng chỉ có giá trị khi được làm ra

Lời khuyên của Arden là cứ làm đi rồi sửa dần. Theo tóm tắt của Michael Riley trên LinkedIn, ông còn nói mạnh hơn: một ý tưởng tồi được làm ra vẫn hơn một ý tưởng hay chưa từng được làm. Lý do đơn giản: ý tưởng nằm trong đầu thì không ai thử, góp ý hay sửa được.

Ông cũng cảnh báo cái bẫy ngược lại: quá nhiều ý tưởng khiến ta nhảy từ ý này sang ý khác mà không ý nào xong. Dave Trott kể Arden mắc bệnh phổi không chữa khỏi, về sau chỉ đi lại trong tầm dài của ống thở oxy, nhưng vẫn đạo diễn quảng cáo, mở phòng trưng bày ảnh và viết ba cuốn sách bán chạy.

5. Đừng xin lời khen, hãy xin lời chê và làm người khác kinh ngạc

Theo Riley, Arden khuyên khi xin góp ý đừng hỏi “bạn thấy thế nào?” vì người ta thường khen cho khỏi mất lòng; hãy hỏi “có chỗ nào chưa ổn?”. Lời chê mới là thứ giúp ta sửa.

Thước đo của ông không phải là được tán thành mà là có làm người khác ngạc nhiên hay không. Theo các bài điểm sách, ông nhắc lại câu “Hãy làm tôi kinh ngạc” của Alexey Brodovitch, giám đốc nghệ thuật tạp chí Harper's Bazaar, nói với học trò Richard Avedon (dữ kiện về Brodovitch lấy từ Wikipedia).

Góc nhìn phản biện

  • Łukasz Langa (blog điểm sách cá nhân) thấy sách truyền động lực nhưng mắc thiên kiến người sống sót: ta chỉ nghe chuyện người đã thắng, còn người làm y hệt mà thất bại thì không ai kể.
  • Một số độc giả Goodreads thấy giọng sách có lúc kẻ cả, dạy đời và đã cũ; có người không đồng ý với đoạn coi nhẹ chuyện học hành. Publishers Weekly, theo Leadership Now trích lại, khen văn gọn, sắc, nhanh nhưng cũng nhắc sách cổ vũ cả việc bỏ đại học.
  • FocusU (blog đào tạo doanh nghiệp) khen sách đổi tư duy nhưng không đồng ý ý “quá nhiều ý tưởng là không tốt”. Có thể dung hoà: ghi lại thật nhiều, nhưng làm từng ý một.

Theo cách nhìn của Kai Audio, nghĩ ngược lại giúp thấy những lựa chọn người khác bỏ sót, nhưng không bảo đảm lựa chọn đó đúng, và cái giá của rủi ro không phải ai cũng gánh được như nhau.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người làm sáng tạo, quảng cáo, thiết kế muốn có thêm cảm hứng và cách đặt câu hỏi khác.
  • Người đang đứng trước một quyết định và muốn thử thêm một phương án ngược với số đông trước khi chọn.
  • Người hay xin góp ý mà chỉ nhận về những lời khen xã giao.

Câu hỏi thường gặp

Nghĩ Ngược Lại Và Làm Khác Đi của tác giả nào, ai dịch?

Sách do Paul Arden, cựu giám đốc sáng tạo điều hành của Saatchi & Saatchi, viết năm 2006. Bản tiếng Việt do Thảo Quỳnh dịch, Alpha Books phát hành cùng Nhà xuất bản Lao Động năm 2018.

Thông điệp chính của sách là gì?

Theo Arden, lựa chọn an toàn mà phần đông cùng chọn sẽ khiến ta giống mọi người; muốn kết quả khác, đôi khi phải dám làm điều trông như sai.

Sách có đáng tin để làm theo hoàn toàn không?

Không nên làm theo mù quáng. Các phản biện như của Łukasz Langa nhắc rằng sách chủ yếu kể người liều mà thắng; nghĩ ngược chỉ giúp sinh ra phương án mới, còn phương án đó đúng hay không vẫn phải thử và cân nhắc rủi ro.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.