Nếu bạn đang tìm bản tóm tắt sách Mạng Xã Hội: Tòa Án Của Thời Đại Số (tên gốc So You've Been Publicly Shamed), đây là những gì cốt lõi nhất của cuốn sách do nhà báo người Anh Jon Ronson viết, ra mắt năm 2015. Sách hợp với ai hay lướt mạng xã hội và từng tự hỏi vì sao một sai lầm nhỏ có thể biến thành bão. Bản tiếng Việt do First News liên kết với NXB Dân Trí thực hiện, dịch giả Trần Thanh Tâm.
Sách này nói về điều gì?
Tháng 12/2013, một phụ nữ chỉ có 174 người theo dõi trên Twitter đăng một câu đùa dở rồi lên máy bay, ngủ suốt 11 tiếng. Khi hạ cánh, cô đã mất việc, và tên cô đứng đầu các chủ đề bàn tán trên Twitter toàn cầu. Đó là Justine Sacco, và vụ việc của cô là cánh cửa để Ronson bước vào chủ đề của cả cuốn sách.
Theo Ronson, không ít người tham gia bêu riếu có ý tốt: họ tin mình đang đứng về phía công bằng. Theo cách đọc của Kai Audio, đó là nghịch lý trung tâm của sách. Niềm tin mình đang làm điều đúng giúp nhiều người cùng dựng lại một thứ hình phạt mà xã hội đã bỏ từ gần hai thế kỷ trước. Ronson không phán xét từ xa mà đi gặp tận nơi những người từng bị mạng xã hội “xử án”, cả những người đứng ở phía bên kia.
5 ý chính của cuốn sách
1. Ném đá là một niềm vui, và tác giả cũng từng thấy vui
Sách mở đầu bằng chuyện chính Ronson thắng nhờ bêu riếu. Năm 2012, ông phát hiện một tài khoản Twitter mang tên và ảnh của mình, thực chất là một con bot do một nhóm người lập, họ gọi nó là “infomorph” và từ chối gỡ. Ông quay lại cuộc gặp với nhóm này rồi đăng lên mạng; đám đông đứng về phía ông, và tài khoản cuối cùng ngừng hoạt động.
Điều làm ông giật mình là cảm giác sung sướng khi được cả mạng bênh vực, và câu hỏi liệu việc đăng video ấy có phải cũng là bêu riếu hay không. Theo Publishers Weekly, Ronson khá thành thật về phần đồng lõa của mình. Để hiểu tâm lý này, sách bàn tới thuyết điên loạn tập thể của Gustave Le Bon.
2. Một câu đùa dở, một bản án không có tòa
Justine Sacco khi ấy là giám đốc truyền thông của IAC. Trước chuyến bay New York – Cape Town, cô đăng một câu đùa về châu Phi và AIDS. Trong lúc cô ngủ, một hashtag hỏi “cô ấy đã hạ cánh chưa?” lan khắp nơi. Blogger Sam Biddle của Gawker góp phần đẩy nó lên; về sau ông xin lỗi và thừa nhận làm vậy vì lượt truy cập. Theo các bài viết về vụ việc, cô định chế nhạo sự thiếu hiểu biết của người Mỹ về Nam Phi, nhưng lúc cô bật điện thoại, không còn mấy ai quan tâm.
Sách kéo người đọc về quá khứ: bêu riếu nơi công cộng từng là hình phạt chính thức, bị bỏ ở Anh năm 1837 và ở Mỹ hai năm sau, theo sách là nhờ ngày càng nhiều tiếng nói kêu gọi lòng trắc ẩn. Theo sách kể, cựu thẩm phán Texas Ted Poe, người từng bắt một thanh niên say rượu gây chết người phải cầm biển nhận tội, lại nói bêu riếu trên mạng còn tệ hơn. Theo cách đọc của Kai Audio, bản án của thẩm phán dù nặng vẫn có giới hạn và có người chịu trách nhiệm, còn đám đông trên mạng thì không.
3. Khi người bị xử có lỗi thật: lời xin lỗi trước màn hình tweet
Jonah Lehrer, cây bút khoa học từng viết cho New Yorker, bị nhà báo Michael Moynihan phát hiện đã bịa những câu trích gán cho Bob Dylan trong sách Imagine. Khi ông xin lỗi trên sân khấu một hội nghị của quỹ Knight, phía sau lưng là màn hình chạy liên tục các dòng tweet bình luận về ông. Người ta còn biết quỹ đã trả ông 20.000 đô la cho bài nói, và cơn giận càng lớn.
Ronson không nói Lehrer vô tội. Trong phỏng vấn năm 2018, tức ba năm sau khi sách ra, ông nói những kẻ bắt nạt có quyền lực đáng bị hạ bệ, nhưng lo kiểu phán xét vội vàng đang lặp lại, kể cả với người có thể vô tội. Câu hỏi còn lại: khi lời xin lỗi thành màn trình diễn để chấm điểm, người xem muốn người kia sửa sai hay chỉ muốn xem họ đau?
4. Ngọn lửa có thể quay lại đốt người châm
Tại hội nghị lập trình PyCon, một phụ nữ chụp ảnh hai người đàn ông ngồi gần đang đùa tục rồi đăng lên Twitter, vụ việc về sau gọi là Donglegate. Một trong hai người, được sách gọi là Hank, bị đuổi việc. Rồi làn sóng đổi chiều, ập vào chính người phụ nữ, và cô cũng mất việc.
Theo sách kể, đến lúc sách viết xong, hai người đàn ông đã có việc mới, còn người phụ nữ vẫn thất nghiệp và tiếp tục nhận đe dọa, quấy rối. Theo cách đọc của Kai Audio, vụ này cho thấy đám đông không có trí nhớ cũng không có phúc thẩm, và cái giá không được chia đều. Sách ghi lại hậu quả chứ không phán ai đúng ai sai.
5. Lối thoát: được quên, hay từ chối xấu hổ
Theo sách kể, Lindsey Stone chụp một tấm ảnh đùa ở nghĩa trang Arlington, bị dọa giết, mất việc, rơi vào trầm cảm và gần như ở lì trong nhà một năm. Ronson gặp Michael Fertik, người điều hành công ty chuyên khôi phục danh tiếng trên mạng bằng cách thay đổi những gì hiện ra khi tìm tên một người. Theo sách, vụ của Lindsey dự kiến tốn ít nhất khoảng 100.000 đô la, và nhóm của Fertik từ chối vụ của Sacco vì nó lan quá nhanh.
Một lối thoát khác là Max Mosley, nhân vật quyền lực của làng đua xe Công thức Một. Năm 2008, tờ News of the World đăng bài về bữa tiệc riêng của ông; ông kiện, thắng và được bồi thường hơn 60.000 bảng. Ông viết cho Ronson rằng điều giúp ông trụ vững là từ chối cảm thấy xấu hổ. Nhưng lối thoát này cần tiền, quyền lực và luật sư, những thứ người thường như Lindsey Stone khó có đủ. Sau khi sách ra, Ronson nói quyền được lãng quên nên dành cho người thường phạm lỗi nhỏ, không dành cho người có quyền lực.
Góc nhìn phản biện
- Sonny Bunch (Washington Free Beacon) vẫn khuyên đọc, nhưng cho rằng gộp mọi vụ bêu riếu như nhau là không giúp ích; một nhà báo bịa trích dẫn như Lehrer khác hẳn người chỉ đùa dở.
- Matthew Hutson (Wall Street Journal, theo trích dẫn ở Wikipedia) thấy sách đặt câu hỏi hay về lẽ phải, danh tiếng và sự tuân thủ, nhưng giống những suy ngẫm rời rạc, chưa cân đo rõ lợi và hại của bêu riếu.
- Chad Orzel (blog Uncertain Principles) thích sách nhưng thấy sách nêu vấn đề mà không đề xuất giải pháp, phần kết khá đột ngột, và bỏ qua việc bêu riếu nhiều khi là màn trình diễn để chứng tỏ mình thuộc về nhóm “nghĩ đúng”.
Cũng cần nói công bằng: Publishers Weekly khen đây là cuốn sách thông minh, gợi suy nghĩ. Theo cách đọc của Kai Audio, luận điểm của Ronson đúng với người thường mắc lỗi nhỏ, nhưng yếu hơn khi người bị phê phán có quyền lực hoặc sai phạm nghiêm trọng, lúc đó áp lực công khai đôi khi là cách hiếm hoi để buộc họ chịu trách nhiệm.
Ai nên đọc cuốn sách này?
- Người dùng mạng xã hội thường xuyên, hay bấm thích, chia sẻ hoặc bình luận về các vụ việc gây tranh cãi.
- Người quan tâm tâm lý đám đông và cách dư luận trực tuyến vận hành.
- Người làm truyền thông, báo chí hoặc nội dung số muốn hiểu cái giá của một cú bấm.
- Bạn đọc thích sách phi hư cấu theo lối kể chuyện, đi từ từng con người cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Mạng Xã Hội: Tòa Án Của Thời Đại Số là sách của ai?
Sách là của nhà báo người Anh Jon Ronson, tên gốc So You've Been Publicly Shamed, bản gốc ra mắt năm 2015. Bản tiếng Việt do First News liên kết với NXB Dân Trí thực hiện, dịch giả Trần Thanh Tâm.
Ý chính của cuốn sách là gì?
Theo Ronson, nhiều người bêu riếu trên mạng vì tin mình đang bảo vệ công bằng, nhưng kết quả có thể là hình phạt không cân xứng, không có tòa và không có điểm dừng.
Justine Sacco là ai và vì sao được nhắc nhiều?
Cô là giám đốc truyền thông của IAC. Năm 2013 cô đăng một câu đùa về châu Phi và AIDS rồi ngủ suốt chuyến bay 11 tiếng; khi hạ cánh, cô đã mất việc và là chủ đề số một trên Twitter toàn cầu.
Đọc sách này rút ra được điều gì khi dùng mạng xã hội?
Trước khi chia sẻ một vụ bêu riếu, nên hỏi người đó là ai, lỗi thật là gì và hình phạt có tương xứng không. Nên để ý cảm giác hả hê của chính mình, và phê phán hành vi chứ không săn con người.
Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.
