Nếu bạn đang tìm bản tóm tắt sách Chủ nghĩa khắc kỷ - Phong cách sống bản lĩnh và bình thản (tên gốc A Guide to the Good Life: The Ancient Art of Stoic Joy) của William B. Irvine, đây là năm ý chính cùng vài góc nhìn phản biện. Cuốn sách viết cho người chưa biết gì về khắc kỷ, giọng phổ thông, ít thuật ngữ, thiên về thực hành. Bản tiếng Việt do Sách Thái Hà phát hành, NXB Công Thương ấn hành, dịch giả Nguyễn Mạnh Hùng.

Sách này nói về điều gì?

Irvine dạy triết học gần bốn mươi năm tại Đại học Wright State (bang Ohio, Mỹ). Bản gốc tiếng Anh do Oxford University Press phát hành, các nguồn ghi năm ra mắt hơi lệch nhau, quanh năm 2008. Câu hỏi ông đặt ra nghe rất đơn giản: bạn thật sự muốn gì từ cuộc đời? Theo Irvine, nhiều người chưa từng dành thời gian trả lời, và văn hóa quanh ta cũng chẳng khuyến khích điều đó.

Điểm khiến cuốn sách thú vị là một nghịch lý: khắc kỷ thường bị hiểu là gồng mình, kìm nén cảm xúc, vậy mà Irvine giới thiệu nó như con đường đến sự bình thản và niềm vui. Ông còn cho rằng kỹ thuật quý nhất để biết trân trọng điều mình có lại là thỉnh thoảng tưởng tượng mình mất nó.

5 ý chính của cuốn sách

1. Khắc kỷ không phải vô cảm, và ai cũng cần một triết lý sống

Theo Irvine, người khắc kỷ không xóa cảm xúc khỏi đời mình. Họ muốn bớt đi giận dữ, sợ hãi, buồn lo, ghen tị để chừa chỗ cho sự bình thản và niềm vui đến từ bên trong. Ông dựa chủ yếu vào các nhà khắc kỷ La Mã như Seneca, Epictetus và Marcus Aurelius.

Chính ông từng chông chênh ở tuổi năm mươi, định theo Thiền tông rồi chọn thử khắc kỷ vì các kỹ thuật của nó có thể thử ngay trong một kỳ nghỉ cuối tuần. Ông cũng cho rằng thiếu một mục tiêu lớn và chiến lược để đạt nó, ta có thể hưởng đủ thú vui mà vẫn sống hỏng một đời.

2. Hình dung tiêu cực: nghĩ tới mất mát để biết quý điều đang có

Ta làm việc cật lực để có thứ mình mong, có rồi thì nhanh chán, rồi lại ao ước thứ lớn hơn. Cách chữa của phái Khắc kỷ là thỉnh thoảng hình dung mình mất sức khỏe, công việc hay một người bạn. Irvine gọi đây là kỹ thuật giá trị nhất trong bộ công cụ tâm lý của họ.

Bài tập mà ông hay cho khán giả làm là tưởng tượng mí mắt bị dán chặt rồi mở mắt ra: việc được nhìn bỗng thành một món quà. Ông cảnh báo lòng biết ơn ấy phai rất nhanh nên cần lặp lại. Đây không phải lo âu suốt ngày, mà là đổi cách nhìn với điều đang có.

3. Đặt mục tiêu vào phần mình kiểm soát được

Irvine chia mọi chuyện thành ba loại: việc ta nắm trọn, việc chỉ nắm một phần, và việc hoàn toàn ngoài tầm với. Với việc nắm được một phần, như kết quả một trận quần vợt, người khắc kỷ đặt mục tiêu là chơi hết khả năng chứ không phải thắng.

Hai người cùng thua một trận: người đặt đích là thắng thấy mình thất bại, người đặt đích là chơi hết sức vẫn giữ được bình thản. Cả hai cố như nhau, chỉ khác đích đến. Với quá khứ và hiện tại, ông khuyên đừng than tiếc, chỉ học từ đó và dồn sức cho tương lai.

4. Tự nguyện chịu khó chịu và tự xét mình mỗi tối

Lái xe không bật điều hòa ngày nóng, hay xung phong thuyết trình dù ngại, là ví dụ của kỹ thuật tự nguyện chịu khó chịu. Theo Irvine, lặp lại đủ nhiều ta tự tin hơn, bớt sợ thiếu thốn và bớt lệ thuộc vào tiền bạc, tiện nghi. Bài tập chỉ nên làm ở mức an toàn, phù hợp sức khỏe.

Sách cũng kể về Sextius, thầy của Seneca: mỗi tối ông tự hỏi mình đã chữa được tật xấu nào, cưỡng lại được thói hư nào và chỗ nào làm tốt hơn. Không ai chấm điểm ngoài chính mình, mục đích là theo dõi mình đã đi được bao xa.

5. Sống giữa người khác: lời xúc phạm, cơn giận và danh tiếng

Theo Irvine dẫn lại, mỗi sáng Marcus Aurelius tự nhắc rằng hôm nay mình sẽ gặp những người quấy rầy, vô ơn, ích kỷ. Đoán trước thì bớt bị bất ngờ. Khi bị chê, hãy xét xem lời ấy có đúng không: người hói bị gọi là hói thì chẳng có gì xúc phạm. Cách đáp gợi ý là một câu đùa hoặc làm ngơ.

Về cơn giận, sách cho rằng hành động trong cơn giận là trao quyền điều khiển mình cho người khác. Về danh tiếng, theo ý Epictetus mà Irvine dẫn, chạy theo sự ngưỡng mộ của người khác là nhận thước đo của họ và tự biến mình thành nô lệ cho ý kiến ấy.

Góc nhìn phản biện

  • Bryn Mawr Classical Review (2009): khen Irvine đưa khắc kỷ thiên về thực hành đến người đọc phổ thông, nhưng cho rằng việc thay đức hạnh bằng sự thanh thản làm mục tiêu trông như một trò ảo thuật với một số người.
  • Donald Robertson: có lẽ đây là sách nhập môn khắc kỷ bán chạy nhất và ông vẫn giới thiệu cho người mới, nhưng theo ông bản này là "khắc kỷ phiên bản nhẹ", gần trường phái Epicurus hơn. Ông cũng cho rằng cách chia hai vùng của người xưa chính xác hơn khung ba vùng của Irvine.
  • Học giả James Warren (qua bài điểm sách của Robertson): nếu lời xúc phạm mang tính phân biệt chủng tộc hay giới tính thì sao? Chỉ chấp nhận là chưa đủ, nên tìm cách ngăn chặn.
  • Trang điểm sách Zhurnaly (2011): kỹ thuật bị nhắc lại hàng chục lần, và nói ta kiểm soát hoàn toàn mục tiêu của mình là phóng đại. Chính Irvine thừa nhận hình dung tiêu cực chỉ hơn một mẹo tâm lý chút ít.

Cũng cần nhớ hiệu quả của các kỹ thuật được trình bày qua trí tuệ của người xưa và trải nghiệm của chính Irvine, không phải kết quả thử nghiệm. Ông khuyến khích người đọc tự thử rồi tự đánh giá.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người mới làm quen với khắc kỷ và muốn một lối vào dễ đọc, nghiêng về thực hành.
  • Người hay thấy mình "có rồi lại chán", muốn tập biết đủ và biết quý điều đang có.
  • Người dễ nổi giận hoặc bận tâm quá nhiều đến lời chê, ý kiến của người khác.
  • Người muốn đọc song song cả phần phản biện để hiểu giới hạn của cách diễn giải này.

Câu hỏi thường gặp

Chủ nghĩa khắc kỷ của Irvine có phải là sống vô cảm không?

Không. Theo Irvine, người khắc kỷ không xóa cảm xúc mà muốn bớt giận dữ, sợ hãi, buồn lo, ghen tị để có sự bình thản và niềm vui đến từ bên trong.

Hình dung tiêu cực là gì?

Là thỉnh thoảng nghĩ thoáng qua rằng mình mất đi điều đang có, như sức khỏe, công việc hay một người bạn, để biết quý nó hơn. Irvine coi đây là kỹ thuật giá trị nhất, nhưng không phải để lo âu suốt ngày.

Sách A Guide to the Good Life có bản tiếng Việt không?

Có. Bản do Sách Thái Hà phát hành, NXB Công Thương ấn hành, dịch giả Nguyễn Mạnh Hùng. Theo kịch bản, còn một ấn bản khác do First News Trí Việt phát hành.

Cuốn sách này có hạn chế gì?

Các nhà phê bình như Bryn Mawr Classical Review và Donald Robertson cho rằng sách đặt sự thanh thản lên thay đức hạnh, thành khắc kỷ phiên bản nhẹ. Hiệu quả của kỹ thuật cũng dựa trên trải nghiệm của tác giả, không phải thử nghiệm khoa học.

Tôi nên bắt đầu thử từ đâu?

Có thể bắt đầu nhỏ: tối nay nghĩ thoáng qua rằng một điều quen thuộc có thể không còn rồi gọi tên một điều biết ơn, hoặc đổi mục tiêu từ kết quả sang việc làm hết sức phần việc của mình.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.