Đinh Bộ Lĩnh (Đinh Tiên Hoàng) là người dẹp loạn mười hai sứ quân, lên ngôi hoàng đế năm 968 và lập nước Đại Cồ Việt ở Hoa Lư, giữa thế kỷ thứ mười. Câu chuyện đáng quan tâm vì một cậu bé chăn trâu dựng được cả một quốc gia, rồi lại chết bất ngờ trong đêm tiệc cuối năm 979 và để triều Đinh sụp đổ chỉ sau chưa đầy mười ba năm.

Tóm tắt nhanh

Đinh Bộ Lĩnh sinh ở Hoan Châu (năm 924 là mốc truyền thống), lớn lên ở Hoa Lư, nương nhờ sứ quân Trần Lãm rồi thu quân của ông này. Sau khi nhà Ngô tan rã, ông lần lượt chiêu hàng hoặc đánh dẹp các sứ quân, xưng đế năm 968, đặt niên hiệu Thái Bình năm 970 và giữ yên biên giới bằng việc nhận phong vương từ nhà Tống. Nhưng ông không xây được luật nối ngôi: việc lập con út làm thái tử năm 978 kéo theo bi kịch năm 979, rồi nhà Đinh nhường chỗ cho Lê Hoàn năm 980.

Diễn biến chính

Tuổi thơ cờ lau ở Hoa Lư

Cha ông là Đinh Công Trứ, thuộc tướng của Dương Đình Nghệ, làm thứ sử Hoan Châu. Cha mất sớm, mẹ họ Đàm đưa con về quê ở vùng Hoa Lư. Theo lời kể, cậu bé chăn trâu được lũ trẻ tôn làm trưởng: chúng khoanh tay làm kiệu, cầm bông lau làm cờ. Trong đám bạn ấy có Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Lưu Cơ, Trịnh Tú, những người sau này làm quan trong triều.

Thời loạn và chuyện con tin

Ngô Quyền mất năm 944, Dương Tam Kha cướp ngôi, đến năm 950 Ngô Xương Văn mới giành lại quyền và cùng anh là Ngô Xương Ngập làm vua. Đinh Bộ Lĩnh cùng con trai Đinh Liễn sang nương sứ quân Trần Lãm ở Bố Hải Khẩu và được nhận làm con nuôi. Sử chép rằng hai vua Ngô bắt Đinh Liễn làm con tin, treo lên ngọn sào để ép cha hàng; Bộ Lĩnh đáp rằng đại trượng phu không thể xót con như đàn bà, rồi cho bắn nỏ về phía ngọn sào, quân Ngô đành rút lui.

965–968: dẹp mười hai sứ quân

Năm 965 Ngô Xương Văn bị phục kích chết khi đi đánh hai thôn Đường và Nguyễn ở vùng Thái Bình, đất nước chia thành nhiều thế lực. Năm 967 Trần Lãm mất, binh mã hợp về tay Bộ Lĩnh, ông đưa quân về Hoa Lư. Phạm Bạch Hổ, Ngô Nhật Khánh và Ngô Xương Xí về hàng; Đỗ Cảnh Thạc chống cự hơn một năm rồi trúng tên chết; nhiều sứ quân khác tử trận, còn Lã Đường bị Đinh Liễn và Nguyễn Bặc bắt vào đầu năm 968. Ông được gọi là Vạn Thắng Vương.

968: xưng đế, lập Đại Cồ Việt

Năm 968 ông lên ngôi Đại Thắng Minh Hoàng Đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư, nơi núi đá vôi làm tường thành tự nhiên. Ông cho đắp thành, dựng cung điện, chế triều nghi, đặt vạc lớn ở sân và nuôi hổ dữ trong cũi để răn kẻ phạm phép. Ông phong chức cho các bạn cờ lau và tướng cũ như Nguyễn Bặc, Lưu Cơ, Đinh Điền, Lê Hoàn, phong Đinh Liễn làm Nam Việt vương, và phong thiền sư Ngô Chân Lưu làm Khuông Việt đại sư.

970–975: Thái Bình và quan hệ với nhà Tống

Năm 970 ông đặt niên hiệu Thái Bình, cho đúc tiền Thái Bình hưng bảo và lập năm hoàng hậu. Ông cũng dùng hôn nhân để gắn dòng họ Ngô với nhà Đinh. Khi nhà Tống diệt Nam Hán (971) và áp sát biên giới, Đinh Liễn sang Tống cống năm 972; năm 973 Tống phong Bộ Lĩnh làm Giao Chỉ quận vương, năm 975 phong thêm cho Liễn. Trong nước ông vẫn xưng đế. Năm 974 ông định quân đội thành mười đạo.

978–980: Hạng Lang, đêm 979 và sự kết thúc của nhà Đinh

Năm 978 ông lập con út là Hạng Lang làm thái tử, bỏ qua con trưởng Đinh Liễn. Mùa xuân 979, Liễn sai người giết Hạng Lang, rồi dựng nhiều cột kinh đá để cầu siêu và sám hối. Tháng Mười năm 979, sau một đêm tiệc, chi hậu nội nhân Đỗ Thích giết vua đang say nằm ngoài sân và giết cả Đinh Liễn. Đỗ Thích bị phát hiện sau ba ngày nấp trên mái cung và bị Nguyễn Bặc xử tử. Đinh Toàn sáu tuổi lên ngôi, Lê Hoàn nhiếp chính; sang năm 980, trước nguy cơ nhà Tống tiến đánh, các tướng sĩ tôn Lê Hoàn lên làm vua.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Năm sinh 924 chỉ là con số tính ngược từ tuổi thọ. Chuyện cờ lau, kiệu tay và hai con rồng vàng che chở là kiểu điềm báo mà sử cũ thường gắn với người làm vua; chuyện con lợn khao quân cũng có nhiều bản kể khác nhau.
  • Chuyện treo Đinh Liễn trên ngọn sào có trong sử cũ, nhưng năm tháng không thật khớp; những chi tiết như mười tay nỏ là phần người kể thêm vào.
  • Danh sách mười hai sứ quân: ai hàng, ai chết, chết ở đâu đều khác nhau giữa các sách, và nhiều chi tiết (như Đỗ Cảnh Thạc bị xẻo tai, Phạm Bạch Hổ là Vua Mây) đến từ thần tích các làng.
  • Vạc dầu, chuồng cọp có được chép, nhưng không ai biết thực tế dùng bao nhiêu lần; con số quân một triệu người chắc chắn bị phóng đại.
  • Vụ án năm 979: mộng sao rơi vào miệng của Đỗ Thích là lời giải thích của sử cũ. Đời sau có người nghi có kẻ đứng sau, thậm chí nghi Lê Hoàn hoặc người trong cung; một sách đời Tống còn chép Lê Hoàn giết Liễn. Nhưng không có bằng chứng, nên đây vẫn là nghi án, không phải sự thật đã kết luận.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Theo cách nhìn của video, Đinh Bộ Lĩnh thắng vì nhanh, dám và biết chọn: mở tay với kẻ chịu hàng, nắm tay với kẻ không chịu, dùng hôn nhân thay gươm giáo và biết nhún một chút với phương Bắc để giữ thực quyền ở trong nước. Ông là người dẹp loạn, dám xưng hoàng đế, đặt tên nước và cho đúc tiền riêng.

Ông cũng thất bại ở chỗ quyền lực dựa vào nỗi sợ và lòng riêng của một người: dựng được nước mà không dựng được luật nối ngôi. Ngô Sĩ Liên từng nhận xét rằng yêu con nhỏ mà quên con đích thì dễ sinh loạn, và bài học ấy vẫn còn đáng suy ngẫm. Ngày nay, lăng vua Đinh ở núi Mã Yên, đền Trường Yên và hội Trường Yên tháng Ba âm lịch với trò cờ lau tập trận vẫn giữ ký ức về ông; cố đô Hoa Lư nằm trong quần thể Tràng An.

Câu hỏi thường gặp

Đinh Bộ Lĩnh là ai?

Ông là người dẹp loạn mười hai sứ quân, lên ngôi hoàng đế năm 968 (sau này gọi là Đinh Tiên Hoàng) và lập nước Đại Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư.

Loạn mười hai sứ quân kết thúc như thế nào?

Sau khi Ngô Xương Văn chết năm 965, đất nước chia cho nhiều thế lực. Đinh Bộ Lĩnh vừa chiêu hàng vừa đánh dẹp, và đến khoảng năm 968 đất nước được thống nhất. Danh sách và số phận từng sứ quân khác nhau giữa các sách.

Tại sao Đinh Tiên Hoàng được nhà Tống phong vương mà vẫn xưng đế?

Theo kịch bản, đó là cách giữ hòa với nhà Tống khi họ áp sát biên giới: ông nhận phong Giao Chỉ quận vương năm 973 nhưng trong nước vẫn xưng hoàng đế.

Đinh Tiên Hoàng chết như thế nào?

Theo sử cũ, tháng Mười năm 979, Đỗ Thích giết vua đang say nằm ngoài sân cung sau tiệc, đồng thời giết cả Đinh Liễn. Việc có người đứng sau hay không vẫn là nghi án, chưa có bằng chứng.

Nhà Đinh kết thúc ra sao?

Đinh Toàn sáu tuổi lên ngôi, Lê Hoàn nhiếp chính. Năm 980, trước nguy cơ nhà Tống tiến đánh, các tướng sĩ tôn Lê Hoàn lên làm vua.

Nguồn tham khảo

  • Wikipedia tiếng Việt, mục Đinh Tiên Hoàng
  • Wikipedia tiếng Việt, các mục Đinh Liễn, Đỗ Thích, Loạn 12 sứ quân
  • Đại Việt sử ký toàn thư (lời bàn của Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên theo bản dịch phổ biến)
  • Tống sử, quyển 488; Mộng khê bút đàm (đời Tống)
  • Tư liệu nghiên cứu sẵn có của kênh Sử Ký Kể Đêm

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.