Chuyện UNIVAC dự đoán bầu cử Mỹ 1952 bắt đầu từ tối 4/11/1952, khi một cỗ máy ở Philadelphia nhả ra tờ giấy báo trước tướng Dwight Eisenhower sẽ thắng lớn, còn những người đứng cạnh nó thì không dám đọc con số ấy lên sóng truyền hình CBS. Đây là một trong những lần đầu tiên công chúng Mỹ nhìn thấy máy tính, và cũng là lần con người nhận lỗi trước một cỗ máy ngay trên sóng. Câu chuyện đáng quan tâm vì nó vẫn còn nguyên câu hỏi: khi nào nên tin dự báo của máy?

Tóm tắt nhanh

Từ khoảng ba triệu phiếu đầu tiên, UNIVAC dự đoán Eisenhower thắng 438–93 phiếu đại cử tri, tỷ lệ cược 100 ăn 1. Vì con số quá khác thăm dò của Gallup, nhóm vận hành không công bố ngay mà chỉnh mô hình cho ra kết quả sát nút hơn. Khi phiếu thật đổ về, cỗ máy quay lại đúng dự đoán ban đầu, và một đại diện hãng Remington Rand nhận lỗi trên sóng. Kết quả chính thức là 442–89, chỉ lệch bốn phiếu so với tờ giấy bị giữ lại.

Diễn biến chính

Bối cảnh: vết sẹo năm 1948 và cơn sốt truyền hình

Năm 1948, các cuộc thăm dò đoán sai cuộc đua Dewey–Truman, còn truyền hình đưa tin bầu cử trong cảnh được mô tả là một thất bại. Đến năm 1952, khoảng một phần ba hộ gia đình Mỹ đã có ti vi (năm 1948 chưa tới 1%), và lần đầu đêm bầu cử được phát từ bờ Đông sang bờ Tây. Các đài cần một thứ mới để giữ chân khán giả.

UNIVAC và canh bạc của Remington Rand

UNIVAC do John Mauchly và Presper Eckert, hai người từng làm ENIAC, thiết kế; công ty của họ sau đó thuộc về Remington Rand. Chiếc UNIVAC I được bán cho Cục Điều tra Dân số Mỹ năm 1951, với hơn 6.000 bóng đèn chân không và nặng chừng 7,6 tấn. Mùa hè 1952, Remington Rand tìm đến CBS đề nghị cho máy dự đoán kết quả bầu cử trên sóng. Với CBS đó chỉ là tiết mục mua vui, với Remington Rand là một canh bạc lớn. Chiếc được chọn là UNIVAC số 5, đặt ở Philadelphia.

Mô hình dự báo và cỗ máy giả trên trường quay

Nhà thống kê Max Woodbury của Đại học Pennsylvania dựng mô hình: lấy kết quả sớm của một số hạt, thành phố, so với các kỳ bầu cử trước để đo «cơn gió» chung rồi suy ra cho các bang. Một thông số, gọi là hệ số xu hướng, quyết định máy tin vào xu hướng sớm đến mức nào. Vì máy thật không thể khiêng lên trường quay, CBS đặt ở Grand Central một bảng đèn giả, nhấp nháy nhờ bộ hẹn giờ đèn cây thông Noel; phóng viên Charles Collingwood giới thiệu đó là «gương mặt của một UNIVAC». Bên NBC cũng có một máy nhỏ tên Monrobot.

Khoảng chín giờ tối: tờ giấy «00 to 1»

Kết quả từ các hạt được đánh điện báo sang Philadelphia, chép vào băng từ rồi nạp cho máy. Máy in ra dự đoán Eisenhower 438, Stevenson 93. Ô in chỉ đủ chỗ cho hai chữ số nên tỷ lệ 100 ăn 1 hiện thành «00 to 1»; hiện vật này còn được lưu giữ. Collingwood hỏi UNIVAC có dự đoán gì chưa và chỉ nhận về im lặng.

Đêm khuya: chỉnh số, rồi nhận lỗi

Theo lời kể, hệ số xu hướng bị hạ từ 40% xuống 4%, cho ra kết quả 268–263, và trên sóng Cronkite đọc tỷ lệ tám ăn bảy nghiêng về Eisenhower. Khi phiếu thật tiếp tục nghiêng một phía, kể cả việc miền Nam rạn vỡ, máy lại quay về con số cũ. Qua nửa đêm, Art Draper của Remington Rand lên sóng nói đại ý rằng họ đã không tin máy và đã sai.

Sau đêm ấy: từ quảng cáo đến Livermore

Remington Rand dùng câu chuyện để quảng bá, và tên UNIVAC thành cách gọi chung cho máy tính trong mắt nhiều người Mỹ. CBS dùng máy tiếp năm 1954; năm 1956 cả ba đài đều dùng máy tính. UNIVAC số 5 sau đó chuyển về phòng thí nghiệm Livermore làm tính toán cho chương trình vũ khí. Cái bóng của 1952 còn trở lại: năm 1980 một đài tuyên bố Reagan thắng khi miền Tây còn đang bỏ phiếu, và năm 2000 các đài gọi rồi rút kết quả Florida.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Phiên bản «máy đúng, người sai». Ira Chinoy, giảng viên báo chí từng nghiên cứu đêm ấy, cho rằng câu chuyện quen thuộc phần lớn do bộ máy quảng bá của Remington Rand dẫn dắt.
  • Ai giữ con số, ai nhận lỗi. Các nguồn không thống nhất ai giữ dự báo lại (lập trình viên, Remington Rand hay CBS) và người nhận lỗi là Art Draper hay Collingwood.
  • Giờ giấc và con số trung gian. Dự báo áp đảo xuất hiện lúc 9:15 hay 8:30, số liệu nào lên sóng, chuyện số liệu nhập sai và cú vặn hệ số từ 40% xuống 4% đều là lời kể về sau.
  • Mauchly viết mô hình ở nhà. Chi tiết ông bị cấm vào công ty đến từ hồi ức gia đình; còn chuyện Grace Hopper viết chương trình thì chưa có dấu vết xác nhận.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Niềm tin vào dự báo bằng máy không sinh ra từ độ chính xác thuần túy. Lệch bốn phiếu là kỳ tích, nhưng chính lời thú nhận trên sóng mới khiến công chúng nhớ và tin. Và những người ở Philadelphia chỉnh số không phải vì máy sai, mà vì nó trái với điều cả nước đang tin.

Hôm nay ta vẫn đứng trước lựa chọn tương tự với mô hình thời tiết, chấm điểm tín dụng hay các cỗ máy biết trò chuyện: khi nào nên can thiệp vào con số, khi nào nên để nó yên. Năm 1952 con người nghi máy quá mức, năm 2000 lại tin quá vội; chưa ai trả lời trọn vẹn câu hỏi giữa hai thái cực ấy.

Câu hỏi thường gặp

UNIVAC đã dự đoán gì trong cuộc bầu cử Mỹ năm 1952?

Theo tài liệu, từ một mẫu phiếu rất nhỏ, máy dự đoán Eisenhower thắng 438 phiếu đại cử tri so với 93 của Stevenson, tỷ lệ cược 100 ăn 1. Kết quả thật là 442–89.

Vì sao dự đoán của UNIVAC không được công bố ngay?

Dự báo quá chênh so với thăm dò cuối của Gallup, và bốn năm trước giới dự báo vừa bị chê cười vì đoán sai năm 1948. Theo lời kể, những người quanh máy còn lo số liệu nhập sai. Ai là người giữ con số lại thì các nguồn không thống nhất.

Cỗ máy trong trường quay CBS có phải UNIVAC thật không?

Không. Bảng đèn ở trường quay Grand Central là đạo cụ, nhấp nháy nhờ bộ hẹn giờ vốn dùng cho đèn cây thông Noel. UNIVAC thật nặng nhiều tấn, đặt ở Philadelphia.

Có đúng Grace Hopper viết chương trình dự báo đêm ấy không?

Chưa thấy dấu vết xác nhận. Kịch bản xếp chuyện này vào diện còn tranh cãi, nguồn gốc thấp.

UNIVAC có phải máy tính đầu tiên không?

Không. Nó là một trong những máy tính thương mại đầu tiên ở Mỹ; chiếc đầu tiên được bán cho Cục Điều tra Dân số Mỹ năm 1951.

Nguồn tham khảo

  • NPR (2012), bài về đêm bầu cử 1952 và UNIVAC
  • Computer History Museum: hiện vật tờ in «00 to 1» và các bài blog (gồm bài năm 2024 có Ira Chinoy)
  • Engineering and Technology History Wiki (ETHW), mục về UNIVAC
  • History News Network, trích USA Today 2004 (Kay Mauchly Antonelli)
  • UMD Today; History.com
  • Charman-Anderson (2013); Wikipedia (dẫn Murphy & Berkeley 1953)

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.