Thung lũng kỳ lạ (uncanny valley) là ý tưởng của kỹ sư Nhật Mori Masahiro, ra đời từ một bài luận ngắn năm 1970 trên tạp chí của một hãng dầu. Bài chỉ dài ba trang, không có số liệu, nhưng suốt nửa thế kỷ sau nó ảnh hưởng đến ngành robot, hoạt hình và cả cách ta nói về gương mặt do AI tạo ra. Điều ít người nhớ là chính Mori khuyên các nhà thiết kế đừng cố vượt qua thung lũng ấy.

Tóm tắt nhanh

Năm 1970, Mori vẽ một đường cong dựa trên trực giác: vật càng giống người thì càng dễ mến, cho đến khi gần giống hẳn thì cảm giác thân thiện tụt xuống một cái hố. Ông không chứng minh điều đó bằng phép đo; ông coi đó là lời khuyên thiết kế, rằng nên nhắm tới đỉnh thứ nhất. Về sau tên gọi, bản dịch và cách hiểu đã được người khác định hình, còn các thí nghiệm cho kết quả không thống nhất.

Diễn biến chính

Cuối thập niên 1960: cánh tay robot và một nỗi sợ nhỏ

Nhật Bản khi ấy đang tăng tốc công nghiệp hoá và các hãng lớn bắt đầu dùng robot. Theo kịch bản, năm 1969 Kawasaki bắt đầu sản xuất robot công nghiệp đầu tiên của Nhật theo giấy phép của một công ty Mỹ. Đó chỉ là một cánh tay gắn trên bệ, không mặt, không chân.

Mori là giáo sư kỹ thuật điều khiển ở Đại học Công nghệ Tokyo, 43 tuổi vào năm 1970. Ông kể từ nhỏ đã không ưa tượng sáp, và cảm giác ấy quay lại khi ông thấy những bàn tay giả chạy bằng điện cuối thập niên 1960.

1970: ba trang giấy trên tạp chí Energy

Bài luận in trên Energy, tạp chí của Esso Standard Japan, trong số chuyên đề “Robot và Tư tưởng”. Mori ví tờ này như một ấn phẩm quảng bá; theo kịch bản, đây là lời ông kể lại. Ông kẻ hai trục: mức độ giống người và shinwakan, tạm hiểu là cảm giác gần gũi, muốn lại gần.

Trên trục ấy, ông đặt cánh tay robot nhà máy ở gần gốc, robot đồ chơi cao hơn một chút, rồi bàn tay giả, nơi đường cong rơi xuống đáy vì nó “suýt nữa thì thật”. Ông thêm chiều chuyển động: cử động làm đỉnh cao hơn và vực sâu hơn. Con rối bunraku và mặt nạ Noh là ví dụ cho việc chuyển động và nghệ thuật có thể kéo vật lên cao; xác người và thây ma nằm ở đáy.

Lời khuyên của Mori gọn: lấy đỉnh thứ nhất làm đích, cố ý làm thiết kế không giống người, như chiếc kính đeo mắt. Ông đoán cảm giác rợn có thể là một phần bản năng tự vệ, và kết bằng bàn tay tượng Phật gỗ, nơi những đường cong tròn trịa không khiến ai rùng mình. Năm 1971, nhóm ông bắt đầu làm robot đi bằng hai chân.

1978–2005: một cái tên và một bản dịch vội

Năm 1978, nhà phê bình nghệ thuật Jasia Reichardt dùng cụm “uncanny valley” trong một cuốn sách về robot. Chữ “uncanny” gợi đến bài luận năm 1919 của Freud, dù Mori không nhắc tới ông.

Năm 2005, theo lời Karl MacDorman kể lại, ông và đồng nghiệp dịch bài luận sang tiếng Anh trong khoảng một giờ ở phòng thí nghiệm tại Osaka. Bản dịch lan nhanh trong giới robot. Từ shinwakan bị dịch thành nhiều nghĩa khác nhau (độ quen thuộc, độ dễ mến, sự đồng cảm…), nên mỗi nơi đo một thứ khác nhau. Bản dịch có Mori duyệt chỉ xuất hiện năm 2012 trên IEEE Robotics & Automation Magazine.

1988–2019: màn ảnh rộng và những cơn phản ứng

Theo kịch bản, nhiều người xem nhớ em bé Billy trong Tin Toy (Pixar, 1988) vì làn da nhựa, cử động giật. Final Fantasy (2001) tham vọng làm người kỹ thuật số đủ thật, nhưng lỗ nặng. The Polar Express (2004) bị nói đến vì “đôi mắt chết”, và một nhà phê bình gọi nó là “chuyến tàu thây ma”. Năm 2019, trailer phim Sonic bị phản ứng dữ dội, hãng Paramount hoãn chiếu ba tháng để vẽ lại nhân vật cho bớt giống người.

2009–2022: đem thung lũng vào phòng thí nghiệm

Năm 2009, nghiên cứu ở Princeton thấy khỉ macaque nhìn mặt khỉ dựng 3D gần như thật ít hơn hẳn các loại mặt khác. Năm 2016, Mathur và Reichling thấy chỗ trũng về độ dễ mến trên 80 gương mặt robot thật. Nhưng nhiều nhóm khác không thấy hố, hoặc chỉ thấy khi các chi tiết không khớp nhau. Tổng quan năm 2015 của nhóm Phần Lan kết luận hố gọn gàng kiểu Mori lúc thấy lúc không; cảm giác rợn vì chi tiết không khớp thì lần nào cũng trở lại. Một nghiên cứu năm 2022 trên khỉ gần như không thấy dấu vết thung lũng.

2012–2025: Mori nhìn lại

Năm 2012, trong cuộc phỏng vấn với Norri Kageki, Mori nói có bằng chứng khoa học cho thung lũng nhưng điều đó vẫn chưa giải thích vì sao ta thấy rợn. Ông ví mình như con chó trong truyện cổ tích Nhật chỉ biết sủa “đào chỗ này!”. Ông cũng viết The Buddha in the Robot (1974), lập cuộc thi Robocon năm 1988, và về già đặt gương mặt tượng Phật cao hơn gương mặt người sống. Ông mất ngày 12/1/2025, thọ 97 tuổi.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Không phải “phát hiện” hay “chứng minh”. Chính Mori gọi đó là trực giác và lời khuyên; bài năm 1970 không có phép đo nào.
  • Từ ngữ là lựa chọn của người dịch. “Uncanny” và “độ quen thuộc” không phải chữ của Mori, nhưng đã định hình cách hiểu và nhiều thí nghiệm.
  • Cảnh hai giờ sáng chỉ là lời kể. Chi tiết bản dịch vội dựa vào lời MacDorman tự kể sau nhiều năm.
  • Thung lũng có thật hay không vẫn chưa ngã ngũ trong giới tâm lý học.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Một bản phác hoạ không có số liệu thì không ai bác bỏ được, nên mỗi thời lại tô vào đó nỗi sợ riêng: nỗi sợ phòng vé, Freud, hay hôm nay là những gương mặt AI khó phân biệt với ảnh thật.

Đọc lại bản gốc, Mori không cảnh báo robot đáng sợ. Ông chỉ khuyên đừng bắt chúng giả làm người, mà hãy làm chúng đẹp theo cách riêng.

Câu hỏi thường gặp

Thung lũng kỳ lạ (uncanny valley) là gì?

Là ý tưởng của Mori Masahiro năm 1970: vật càng giống người thì càng dễ mến, nhưng khi gần như thật mà vẫn lệch một chút, cảm giác thân thiện tụt xuống như rơi vào một cái hố.

Mori Masahiro có chứng minh thung lũng kỳ lạ không?

Không. Bài năm 1970 không có phép đo; chính ông gọi đó là trực giác và lời khuyên cho nhà thiết kế.

Mori khuyên các nhà thiết kế robot điều gì?

Lấy đỉnh thứ nhất làm đích, tức cố ý làm ra thiết kế không giống người, như chiếc kính đeo mắt, thay vì cố vượt thung lũng.

Thung lũng kỳ lạ có bằng chứng khoa học không?

Kết quả không thống nhất. Một số nghiên cứu (như năm 2009 trên khỉ, năm 2016 với 80 mặt robot) thấy hiệu ứng, nhưng nhiều nghiên cứu khác không thấy hoặc chỉ thấy khi chi tiết không khớp nhau.

Cụm “uncanny valley” do ai đặt?

Theo kịch bản, tên tiếng Anh này xuất hiện từ cuốn sách năm 1978 của nhà phê bình Jasia Reichardt, không phải do Mori đặt.

Nguồn tham khảo

  • Mori Masahiro, “The Uncanny Valley” (1970), bản dịch MacDorman & Kageki, IEEE Robotics & Automation Magazine, 2012 — IEEE Spectrum
  • Norri Kageki, phỏng vấn Mori Masahiro, IEEE Spectrum, 2012
  • Jeremy Hsu, NBC News/LiveScience, tháng 6/2012 — bài 1, bài 2
  • Kätsyri và cộng sự, tổng quan 2015, Frontiers in Psychology
  • Mathur & Reichling, 2016
  • Cáo phó Mori Masahiro, ISCT
  • Wikipedia, mục “Uncanny valley”

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.