Vụ báo động giả của Stanislav Petrov năm 1983 là câu chuyện về rạng sáng 26/9/1983, khi hệ thống vệ tinh cảnh báo sớm Oko của Liên Xô báo rằng tên lửa Mỹ đang bay tới, còn một sĩ quan trực ban phải quyết định tin hay không tin cỗ máy. Câu chuyện đáng quan tâm vì dòng chữ "độ tin cậy cao nhất" trên màn hình hóa ra đáng ngờ hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó.

Tóm tắt nhanh

Ở Serpukhov-15, gần Moskva, hệ thống Oko báo năm tên lửa Minuteman đang bay từ Mỹ sang. Trung tá Stanislav Petrov, theo lời kể của ông, thấy nhiều điều bất thường và báo lên cấp trên rằng đó là báo động giả. Hơn hai mươi phút sau, radar vẫn không thấy gì. Về sau, người ta cho rằng ánh mặt trời phản chiếu trên mây đã đánh lừa vệ tinh, và hệ thống vốn được đưa vào trực chiến khi còn nhiều lỗi.

Diễn biến chính

Nỗi sợ ở Moskva và con mắt Oko

Từ mùa xuân 1981, giới lãnh đạo Liên Xô tin rằng Mỹ có thể tung đòn hạt nhân bất ngờ, và tình báo mở chiến dịch RYAN để dò tìm dấu hiệu. Tình hình căng thêm sau vụ máy bay KAL 007 bị bắn hạ ngày 1/9/1983, làm 269 người chết.

Radar mặt đất không nhìn qua đường chân trời, nên chỉ cho khoảng 15 phút cảnh báo trong khi tên lửa liên lục địa bay chừng 30 phút. Vì vậy Liên Xô xây hệ thống Oko: chín vệ tinh trên quỹ đạo dài, nhìn xiên qua mép Trái Đất để cảm biến hồng ngoại thấy ngọn lửa tên lửa trên nền vũ trụ tối.

Một hệ thống tham vọng nhưng nhiều vết nứt (1978–1982)

Oko do TsNII Kometa phát triển, chạy thử năm 1978 và vào trực chiến năm 1982, với mục tiêu nâng thời gian cảnh báo lên khoảng 30 phút. Nhưng trong 13 vệ tinh đầu tiên chỉ 7 chiếc sống quá 100 ngày. Mỗi vệ tinh còn mang khối tự hủy; khi khối này bị gỡ vào năm 1983, 11 trên 31 vệ tinh đã tự nổ trên quỹ đạo.

Dù vậy, trong không khí căng thẳng, hệ thống vẫn được tuyên bố sẵn sàng. Thế hệ vệ tinh nhìn thẳng xuống, đặt hàng từ 1979, bị chậm lại và chiếc đầu tiên chỉ lên trời năm 1991.

Petrov và Serpukhov-15

Stanislav Petrov sinh năm 1939, con một phi công, là kỹ sư làm trong đơn vị cảnh báo sớm từ vũ trụ. Theo lời kể, ông còn góp tay soạn hướng dẫn vận hành hệ thống, nên hiểu rõ chỗ nó hay vấp. Ông làm việc tại Serpukhov-15, khu chỉ huy giữa rừng cách Moskva khoảng 70 km, nơi máy tính chấm điểm hình ảnh vệ tinh và người trực còn theo dõi thêm bằng kính viễn vọng. Đêm đó vệ tinh đang trực là Cosmos 1382, phóng ngày 25/6/1982.

Rạng sáng 26/9/1983: còi hú, chữ đỏ

Khoảng 0 giờ 15, còi rú và chữ "phóng" bật sáng. Máy báo một tên lửa Minuteman, kèm đánh giá độ tin cậy cao nhất; sau đó thêm tên lửa, tổng cộng năm quả, và hệ thống xếp vào loại tấn công tên lửa hạt nhân. Theo lời Petrov, ông quát cả kíp ngồi xuống rồi tự cân nhắc.

Ông kể đã dựa vào bốn điều: chỉ có vài quả từ một căn cứ duy nhất, trong khi một cuộc tấn công thật sẽ ồ ạt hơn; báo động phát ra từ vùng ranh giới ngày đêm vốn khó nhìn nhất; người quan sát bằng kính viễn vọng không thấy luồng lửa; và hệ thống còn mới, được đưa vào trực chiến vội. Radar mặt đất báo không thấy gì, nhưng ông biết điều đó chưa chứng minh được gì. Ông tự đánh giá khả năng đây là đòn thật chỉ còn 50/50.

Cuộc gọi và 23 phút chờ đợi

Chỉ vài phút sau, ông gọi lên cấp trên và báo đây là báo động giả, máy tính bị lỗi. Rồi ông chờ. Nếu tên lửa là thật, đầu đạn phải lộ trên radar sau khoảng 15 phút. Theo lời kể, đến phút thứ 23 mà không có gì xuất hiện, ông mới thở ra được.

Điều tra, khiển trách và về sau

Một ủy ban nhà nước làm việc ba ngày tại Serpukhov-15. Giả thuyết được dựng lại là ánh mặt trời phản chiếu kiểu gương trên mây cao chứa băng gần căn cứ Malmstrom, ở Montana, vào lúc sát điểm thu phân; phần mềm không xử lý được. Hệ thống sau đó được bổ sung vệ tinh địa tĩnh năm 1984 và sửa phần mềm, được cho là xong khoảng năm 1985.

Petrov rời quân ngũ năm 1984, sống ở Fryazino. Vợ ông, bà Raisa, mất năm 1997. Câu chuyện chỉ dần lộ ra sau khi Liên Xô tan rã, và năm 1999 một phóng viên Mỹ tìm đến ông. Ông nhận nhiều giải thưởng, năm 2007 đứng trong một hầm phóng Minuteman ngừng hoạt động ở Mỹ, và mất ngày 19/5/2017.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Quyền hạn của Petrov: ông không giữ nút phóng nào và đứng khá thấp trong chuỗi chỉ huy. Nhiều chuyên gia tin rằng không ai ra lệnh đánh trả chỉ dựa trên vệ tinh khi radar chưa thấy gì.
  • Độ nhất quán của lời kể: gần như mọi chi tiết đêm ấy đến từ một nhân chứng chính, kể lại suốt nhiều năm và có chỗ thay đổi. Ngay lý do ông rời quân ngũ cũng có ba phiên bản. Khoảng lặng ở đầu dây bên kia hay chuyện ông nghĩ tới vợ con khi chờ chỉ là giai thoại.
  • Nguyên nhân báo nhầm: mây băng và ánh mặt trời là giả thuyết của giới nghiên cứu phương Tây; có người nhấn mạnh lỗi phần mềm hơn. Báo cáo điều tra của Liên Xô chưa ai được đọc đầy đủ.
  • Khiển trách: chuyện ông bị khiển trách vì sổ trực và lý do đằng sau chủ yếu dựa trên lời ông kể.
  • Nhầm với Able Archer: đây là cuộc tập trận đầu tháng 11/1983, khác sự cố này.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Thất bại thật của đêm ấy, theo cách kể của video, không nằm trong boong-ke mà nằm ở nơi hệ thống được cho lên ca trực khi còn tự nổ vệ tinh và chưa phân biệt được nắng với lửa. Con người được đặt cạnh cỗ máy như một miếng vá, và ta dễ nhớ người vá mà quên cái lỗ.

Bài học là việc để con người trong vòng lặp chỉ có nghĩa khi người đó hiểu cỗ máy đủ sâu để nghi ngờ nó và được phép nói "không". Chính Petrov nói ông chỉ làm công việc của mình, và họ may mắn vì đêm đó người ngồi trực là ông.

Câu hỏi thường gặp

Stanislav Petrov đã làm gì đêm 26/9/1983?

Là sĩ quan trực ban tại Serpukhov-15, ông nhận báo động tên lửa từ hệ thống vệ tinh Oko và báo lên cấp trên rằng đây là báo động giả, máy tính bị lỗi. Theo lời kể của ông, ông dựa vào việc chỉ có ít tên lửa từ một căn cứ, vùng phát báo động khó quan sát và radar mặt đất không thấy gì.

Vì sao hệ thống Oko báo nhầm?

Giả thuyết được nhắc nhiều là ánh mặt trời phản chiếu kiểu gương trên mây cao gần căn cứ Malmstrom, sát điểm thu phân, trông như ngọn lửa tên lửa trong mắt cảm biến hồng ngoại. Phần mềm không lọc được hiện tượng này, và một số nhà nghiên cứu nhấn mạnh lỗi phần mềm hơn.

Petrov có thật sự là người duy nhất ngăn được chiến tranh hạt nhân?

Không chắc. Ông không giữ nút phóng nào và ở khá thấp trong chuỗi chỉ huy; nhiều chuyên gia tin rằng sẽ không ai ra lệnh đánh trả chỉ dựa trên cảnh báo vệ tinh khi radar chưa thấy gì.

Sau sự cố Petrov được thưởng hay bị phạt?

Theo lời kể của ông, ông bị khiển trách vì không ghi đầy đủ diễn biến vào sổ trực, thay vì được khen thưởng. Ông giải thích rằng khen ông đồng nghĩa với thừa nhận hệ thống sai. Điểm này thuộc loại giai thoại, còn tranh cãi.

Vụ báo động giả này có phải là Able Archer không?

Không. Able Archer là cuộc tập trận diễn ra khoảng sáu tuần sau, đầu tháng 11/1983, và là một chuyện khác.

Nguồn tham khảo

  • Pavel Podvig, nghiên cứu về hệ thống cảnh báo tên lửa của Liên Xô (2002)
  • IEEE Spectrum (2000)
  • Bài của Hoffman trên Washington Post (10/2/1999)
  • APS (Hiệp hội Vật lý Hoa Kỳ)
  • BBC (2013)
  • Cyclowiki, dẫn TASS và hồi ký tướng Votintsev (1993)
  • Onliner, dẫn Komsomolskaya Pravda (2013)
  • PIR Center (2020)
  • History.com
  • Wikipedia, dẫn New York Times (2017)

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.