Marian Rejewski và hai đồng nghiệp Ba Lan là những người đầu tiên phá được mật mã Enigma của quân đội Đức, từ cuối năm 1932, nhiều năm trước khi Bletchley Park nổi tiếng. Bài viết kể lại hành trình ấy qua «năm bản sao» của cùng một cỗ máy, và vì sao người nắm chìa khoá lại trao nó đi đúng lúc chiến tranh cận kề.

Tóm tắt nhanh

Enigma không bị đánh bại bằng một cỗ máy thần kỳ, mà bằng toán học đặt lên thói quen của con người. Rejewski nhận ra người lính Đức gõ khoá bức điện hai lần và hay chọn khoá lười, rồi dựng lại cỗ máy trên giấy. Ba Lan sau đó chế máy móc để dò khoá mỗi ngày, nhưng Đức sửa quy trình nhanh hơn khả năng đóng máy của họ. Tháng 7/1939, Ba Lan trao toàn bộ phương pháp cho Anh và Pháp.

Diễn biến chính

1918–1928: Enigma ra đời

Năm 1918, kỹ sư Đức Arthur Scherbius đăng ký bằng sáng chế một máy mã hoá dùng bánh xe quay, đặt tên là Enigma. Ban đầu nó được bán cho giới kinh doanh; hải quân Đức dùng từ năm 1926 và lục quân từ năm 1928. Các phòng mã của Anh và Pháp thử rồi kết luận là không phá được, trong khi Ba Lan, kẹp giữa Đức và Liên Xô, không có đường lui.

1929: lớp học bí mật ở Poznań

Tình báo quân đội Ba Lan nhờ giáo sư toán Zdzisław Krygowski chọn các sinh viên giỏi toán và thạo tiếng Đức. Ngày 15/1/1929, một lớp mật mã bí mật khai giảng với khoảng 20 sinh viên; cuối cùng ba người trụ lại: Marian Rejewski, Jerzy Różycki và Henryk Zygalski. Giáo trình, về sau người ta mới biết, chép gần nguyên từ sách của một sĩ quan Pháp.

1932: bản sao thứ nhất bằng giấy

Ngày 1/9/1932, cả ba vào Cục Mật mã ở Warszawa. Cuối tháng 10, đại uý Maksymilian Ciężki giao Rejewski nhiệm vụ nghiên cứu Enigma lục quân. Cùng lúc, Hans-Thilo Schmidt, nhân viên Đức cần tiền, bán sách hướng dẫn và bảng khoá cho tình báo Pháp; đại uý Gustave Bertrand mang tài liệu sang Warszawa.

Rejewski khai thác việc người lính gõ ba chữ khoá hai lần để lập các «vòng tròn chữ cái» và viết hệ phương trình. Nhờ bảng khoá của Schmidt và một phép thử táo bạo là nối dây theo đúng thứ tự bảng chữ cái, ông dựng lại dây nối các bánh xe trên giấy vào cuối năm 1932.

1934–1938: máy thép, danh mục và bomba

Từ năm 1934, xưởng AVA đúc khoảng một tá bản Enigma bằng thép theo bản vẽ của Rejewski. Ông còn chế một thiết bị đo chu trình để lập danh mục các vòng chữ cái, giúp tìm khoá ngày trong 12–20 phút. Khi Đức đổi quy trình ngày 15/9/1938, danh mục mất tác dụng, nhưng thói quen gõ khoá hai lần vẫn còn. Ba Lan tung ra máy bomba, gộp sáu cỗ Enigma, và tấm đục lỗ của Zygalski; giữa tháng 11/1938 đã có sáu khối bomba chạy.

1938–1939: chạy đua không cân sức

Ngày 15/12/1938, Đức cho chọn ba bánh xe từ năm, nâng số cách xếp từ 6 lên 60. Để theo kịp, Ba Lan cần 60 bomba, tiền đóng máy riêng đã gấp mười lăm lần ngân sách thiết bị cả năm của Cục, và mới làm xong hai bộ tấm đục lỗ trong 60 bộ cần có. Đầu năm 1939, Đức tăng số dây trên bảng cắm. Ba nhà toán học hiểu mình không thua về toán mà thua về tốc độ.

25/7/1939 và sau đó: trao đi, rồi lưu lạc

Trong cuộc họp ngày 25/7/1939 gần Warszawa, Ba Lan công bố phương pháp và sau đó trao hai bản Enigma cho Paris và London. Ngày 1/9, Đức tấn công Ba Lan; ba nhà toán học sơ tán sang Romania rồi Pháp. Tại Bletchley, Alan Turing phát triển bombe, chiếc đầu lắp tháng 3/1940. Ngày 1/5/1940 Đức bỏ việc gõ khoá hai lần, tấm đục lỗ của Zygalski thành vô dụng.

Różycki chết khi tàu chìm tháng 1/1942, mới ba mươi hai tuổi. Rejewski và Zygalski vượt Pyrenees, ngồi tù ở Tây Ban Nha rồi đến London tháng 8/1943, nơi họ được giao giải mã tay. Rejewski về Ba Lan năm 1946, làm việc ở một nhà máy cáp điện, bị an ninh điều tra, và im lặng suốt nhiều năm cho đến khi mất năm 1980.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Nhiều chi tiết sinh động đến từ lời kể về sau: cơn giận của Dilly Knox trên xe, câu «họ nói dối», bộ lễ phục dạ tiệc ở ga Victoria. Hãy xem đó là giai thoại.
  • Chuyện gói hàng Enigma kẹt ở hải quan Warszawa và chuyện tên «bomba» đặt theo món kem đều là giai thoại, chưa kiểm được nguồn gốc.
  • Về lý do Ba Lan trao bí mật, sử gia Hinsley nhấn mạnh khó khăn kỹ thuật, còn Rejewski nói là lý do chính trị.
  • Bombe của Anh thường bị gọi là bản nâng cấp của bomba, nhưng nguyên lý khác hẳn; và câu «Turing phá Enigma» đã gộp công của cả một chuỗi người vào một cái tên. Bombe cũng chưa đắc lực ngay: phải có bảng chéo tháng 8/1940.
  • Rejewski cho tài liệu của gián điệp Schmidt là yếu tố quyết định; toán học của ông cần cánh cửa hé mở ấy.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Thuật toán của Đức chưa bao giờ yếu; quy trình mới yếu. Bomba, tấm đục lỗ hay cả bombe đều như kính lúp đặt lên thói quen con người, và mỗi lần quy trình đổi thì kính lúp vỡ. Một thói quen chết thì có thói quen khác thế chỗ, như Turing nhắm vào những bản tin rập khuôn.

Việc trao đi cũng mang ý nghĩa: lợi thế của một nước nhỏ có hạn sử dụng, và giữ kín thì nó chết cùng họ. Gordon Welchman về sau viết, đại ý, nếu không học được từ người Ba Lan đúng phút chót, bộ phận của ông ở Bletchley sẽ không cất cánh nổi. Chỉ đến những năm 1970 thế giới mới biết tên ba nhà toán học. Khi ai đó nói một hệ thống không thể bị phá, hãy hỏi người dùng nó quen làm gì mỗi sáng.

Câu hỏi thường gặp

Ai là người đầu tiên phá được Enigma của quân đội Đức?

Marian Rejewski, nhà toán học Ba Lan làm việc ở Cục Mật mã, cùng Jerzy Różycki và Henryk Zygalski. Cuối năm 1932 Rejewski dựng lại dây nối của các bánh xe Enigma lục quân trên giấy.

Rejewski đã phá Enigma bằng cách nào?

Ông dùng toán học để khai thác thói quen của người lính Đức: gõ khoá của bức điện hai lần liền và hay chọn khoá lười. Ông cũng dùng bảng khoá hằng ngày do gián điệp Hans-Thilo Schmidt bán cho tình báo Pháp.

Bomba của Ba Lan và bombe của Anh có phải là một không?

Không. Tên gần giống nhau nhưng nguyên lý khác: bomba săn khoá bị gõ lặp, còn bombe của Turing săn những đoạn chữ đoán trước trong bản tin.

Vì sao Ba Lan trao bí mật Enigma cho Anh và Pháp năm 1939?

Theo kịch bản, có lý do chính trị và cam kết đồng minh. Ngoài ra Ba Lan nhận ra họ không đủ tiền đóng máy kịp tốc độ Đức sửa quy trình. Hinsley và Rejewski từng giải thích khác nhau: khó khăn kỹ thuật hay lý do chính trị.

Điều gì xảy ra với ba nhà toán học sau năm 1939?

Họ sơ tán sang Romania rồi Pháp. Różycki chết khi tàu chìm tháng 1/1942; Rejewski và Zygalski sang được Anh năm 1943. Rejewski về Ba Lan năm 1946 và mất năm 1980.

Nguồn tham khảo

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.