Phép thử Turing thường được hiểu như một kỳ thi: máy đánh lừa được người thì coi như biết nghĩ. Nhưng khi mở lại bài báo «Computing Machinery and Intelligence» của Alan Turing, đăng trên tạp chí Mind tháng 10/1950, ta thấy câu chuyện phức tạp hơn nhiều. Bài viết này kể lại những gì Turing thật sự viết, và vì sao các tuyên bố «máy đã vượt qua phép thử Turing» vẫn gây tranh cãi.

Tóm tắt nhanh

Trong bài báo 1950 (trang 433–460), Turing gạt câu hỏi «máy có thể nghĩ không?» sang một bên và thay bằng một trò chơi bắt chước. Ông không định nghĩa chữ «nghĩ» và cũng không đặt ngưỡng đậu. Điều ông đưa ra là hai lời tiên đoán: máy sẽ chơi giỏi, và cách dùng chữ của người đời sẽ đổi khác. Mốc «30 phần trăm» mà người ta nhắc năm 2014 chỉ là một cách diễn giải về sau.

Diễn biến chính

1936–1948: từ dải băng đến «Máy móc thông minh»

Năm 1936, Turing viết bài «Về những số tính được», hình dung một cỗ máy đọc và ghi ký hiệu trên dải băng, cùng một cỗ máy vạn năng bắt chước được mọi cỗ máy như thế. Năm 1946 ông trình bày thiết kế máy ACE, nhưng dự án chậm và ông vỡ mộng.

Trước khi rời đi năm 1948, ông để lại báo cáo «Intelligent Machinery», mãi đến năm 1968 mới được in. Trong đó đã có hạt giống của trò chơi: một «cỗ máy giấy» chơi cờ vua, với ba người A, B, C và hai căn phòng. Cũng năm 1948, ông chuyển về Đại học Manchester, nơi cỗ máy «Baby» chạy chương trình đầu tiên vào tháng 6.

1949: một cuộc cãi nhau làm nền

Douglas Hartree phản đối cách gọi «bộ óc điện tử» và dẫn lời Ada Lovelace rằng máy chỉ làm được những gì ta biết ra lệnh. Ngày 9/6/1949, bác sĩ phẫu thuật thần kinh Geoffrey Jefferson đọc bài diễn văn «Trí óc của người máy»; Turing đáp lại trên The Times với giọng nửa đùa nửa thật. Ngày 27/10/1949, một buổi thảo luận ở Manchester có Michael Polanyi trình bày lập luận dựa trên định lý Gödel, và Jefferson cũng có mặt. Chính vì vậy bài báo 1950 không ra đời trong một căn phòng yên tĩnh.

1950: trò chơi bắt chước

Trò chơi gốc (trang 433–434) chưa có máy nào: một người đàn ông A, một người phụ nữ B và người hỏi C ngồi riêng, giao tiếp qua chữ viết hoặc máy điện báo. C phải đoán ai là đàn ông, còn A cố làm C đoán sai. Sau đó Turing hỏi điều gì xảy ra khi một cỗ máy nhận vai A.

Ông gọi đây là «phép thử của chúng ta», nhưng không nói cần bao nhiêu người hỏi hay chấm điểm thế nào. Ông cũng không đưa ra định nghĩa của chữ «nghĩ» hay một vạch đích để đậu.

1950: hai lời tiên đoán ở trang 442

Lời thứ nhất: trong khoảng năm mươi năm, máy tính có dung lượng nhớ chừng một tỷ (chữ số nhị phân) sẽ chơi giỏi đến mức một người hỏi trung bình, sau năm phút, không có quá 70% cơ hội đoán đúng. Con số 30% chỉ là mặt trái của 70% ấy, và nó là lời đoán chứ không phải luật thi.

Lời thứ hai ít được trích hơn: đến cuối thế kỷ, cách dùng chữ và ý kiến chung của giới có học sẽ đổi khác đến mức người ta có thể nói về «máy biết nghĩ» mà không sợ bị cãi. Ở trang 455 ông nói cách duy nhất để kiểm lời đoán là chờ đến lúc đó.

1950: chín lời phản bác và máy biết học

Phần dài nhất của bài là chín lời phản bác, từ thần học, nỗi sợ «vùi đầu trong cát», định lý Gödel, lập luận ý thức của Jefferson, danh sách «máy không bao giờ làm được…», lập luận của Lovelace, đến ngoại cảm. Turing trả lời từng điều, thường bằng giọng dí dỏm; với ý thức, ông thừa nhận nó còn bí ẩn nhưng chưa cần giải xong để trả lời câu hỏi của bài.

Mục cuối, «Máy biết học», mở đầu bằng lời thú nhận rằng ông không có lập luận tích cực nào thật thuyết phục. Ông đề nghị mô phỏng bộ óc trẻ con, như cuốn sổ mới với nhiều trang trắng, rồi dạy bằng thưởng phạt. Bài khép lại ở trang 460: ta chỉ thấy được một quãng ngắn phía trước, nhưng đã thấy nhiều việc cần làm.

1952–1954: BBC, phiên tòa và cái chết

Tháng 1/1952, Turing cùng Jefferson và hai học giả khác tham gia một buổi thảo luận trên BBC (phát ngày 14 và 23/1). Ông nói không muốn định nghĩa việc suy nghĩ, và đoán máy cần ít nhất một trăm năm mới có cơ hội, dè dặt hơn con số năm mươi năm trong bài báo.

Ngày 31/3/1952, ông bị xét xử vì «hành vi khiếm nhã nghiêm trọng» theo luật năm 1885, nhận tội và chịu quản chế mười hai tháng kèm tiêm hormone; giấy phép an ninh bị rút. Ông qua đời ngày 7/6/1954, thọ bốn mươi mốt tuổi; cuộc điều tra kết luận ông tự sát. Năm 2009 Thủ tướng Gordon Brown xin lỗi, cuối năm 2013 ông được ân xá, và năm 2021 gương mặt ông xuất hiện trên tờ 50 bảng.

1956–2025: từ «định nghĩa» đến cuộc thi và màn diễn

Năm 1956, Shannon và McCarthy gọi trò chơi là «định nghĩa của Turing về suy nghĩ», dù chính Turing từng từ chối đưa ra định nghĩa. Năm 1980, John Searle công bố lập luận «căn phòng tiếng Trung». Năm 1991, giải Loebner biến trò chơi thành cuộc thi có giải thưởng.

Ngày 7/6/2014 tại Hội Hoàng gia ở Luân Đôn, chương trình Eugene Goostman, đóng vai cậu bé mười ba tuổi ở Odessa, khiến 33% giám khảo tin đó là người; ban tổ chức tuyên bố đây là lần đầu máy vượt phép thử. Giới nghề nhắc lại rằng 30% chỉ là một cách diễn giải. Năm 2025, nghiên cứu ở Đại học California, San Diego cho thấy mô hình GPT-4.5 được chọn là người trong 73% số lần khi được dặn đóng một nhân vật trẻ hướng nội, và chỉ 36% khi bỏ vai đó.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Cái chết của Turing: quả táo cạnh giường chưa từng được xét nghiệm. Jack Copeland cho rằng có thể là tai nạn do hít hơi xyanua từ phòng thí nghiệm nhỏ trong nhà, còn Hodges nghĩ ông cố ý để nó trông như tai nạn. Hồ sơ chưa khép.
  • Máy giả làm ai? Trong trò chơi gốc, máy phải giả làm phụ nữ hay chỉ cần giả làm người? Giới nghiên cứu đến nay đọc theo cả hai cách.
  • Giai thoại: theo lời kể, giám đốc phòng thí nghiệm chê báo cáo «Intelligent Machinery» như bài luận của học trò; những chuyện về chiếc cốc trà xích vào lò sưởi hay mặt nạ phòng độc khi đạp xe cũng là chuyện được kể lại.
  • Các con số 33% và 73% đến từ những ván chơi ngắn, theo luật do người làm thí nghiệm chọn; bài năm 2025 lúc công bố còn đang chờ bình duyệt.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Bài báo 1950 là một lời đoán và một bài thuyết phục, không phải luật thi. Robin Gandy, học trò và bạn thân của Turing, về sau gọi nó là bài tuyên truyền hơn là công trình triết học. Mỗi lần được kể lại, nó lại xa thêm trang 442: từ lời tiên đoán thành định nghĩa, rồi cuộc thi, rồi màn diễn.

Lời đoán đáng nhớ hơn có lẽ là lời thứ hai, về chữ nghĩa. Hôm nay ta nói máy «học», máy «hiểu» và hiếm ai bắt bẻ. Searle có thể đúng khi bảo nói trôi chảy chưa phải là hiểu, nhưng việc gán chữ «nghĩ» cho máy chưa bao giờ được quyết định trong phòng thí nghiệm; nó được quyết định trong cách ta nói với nhau mỗi ngày.

Câu hỏi thường gặp

Phép thử Turing là gì?

Đó là cách gọi về sau cho «trò chơi bắt chước» trong bài báo 1950 của Turing: người hỏi trò chuyện bằng chữ viết và phải đoán đâu là người, đâu là máy. Chính Turing có gọi là «phép thử của chúng ta», nhưng không đặt ngưỡng đậu.

Turing có định nghĩa «máy biết nghĩ» không?

Không. Ông gạt câu hỏi này sang một bên, gọi nó là quá vô nghĩa để bàn, và năm 1952 trên BBC còn nói không muốn đưa ra định nghĩa về suy nghĩ.

Mốc 30% để vượt phép thử Turing từ đâu ra?

Bài báo chỉ có lời tiên đoán rằng người hỏi sẽ không có quá 70% cơ hội đoán đúng sau năm phút; 30% là mặt trái của con số đó. Giới nghề gọi nó là một cách diễn giải riêng, không phải luật thi của Turing.

Eugene Goostman có thật sự vượt phép thử Turing năm 2014 không?

Ngày 7/6/2014, chương trình này khiến 33% giám khảo tin nó là người và ban tổ chức tuyên bố đã vượt qua. Nhưng ngưỡng 30% không nằm trong bài báo 1950, nên tuyên bố đó vẫn bị nhiều người phản đối.

Turing dự đoán bao lâu thì máy chơi giỏi trò chơi này?

Bài báo 1950 nói khoảng năm mươi năm. Trong buổi thảo luận BBC năm 1952, ông đoán ít nhất một trăm năm nếu không cấm câu hỏi nào.

Mô hình GPT-4.5 có qua phép thử Turing năm 2025 không?

Trong nghiên cứu ở Đại học California, San Diego, GPT-4.5 được chọn là người 73% số lần khi được dặn đóng một nhân vật, và 36% khi không có vai đó. Bài lúc công bố còn đang chờ bình duyệt.

Nguồn tham khảo

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.