Hedy Lamarr và bằng sáng chế nhảy tần năm 1942 là chủ đề của câu chuyện này: một ngôi sao màn bạc cùng nhạc sĩ George Antheil nghĩ ra cách giữ cho tín hiệu điều khiển ngư lôi khỏi bị gây nhiễu. Bối cảnh là Thế chiến thứ hai, và hơn nửa thế kỷ sau họ mới được ghi nhận. Chuyện đáng bận tâm vì nó thường bị rút gọn thành câu «bà phát minh ra Wi-Fi», trong khi sự thật phức tạp và thú vị hơn nhiều.

Tóm tắt nhanh

Năm 1941, Lamarr và Antheil nộp đơn xin sáng chế một hệ thống liên lạc bí mật: máy phát và máy thu cùng nhảy qua nhiều tần số theo hai cuộn băng đục lỗ chạy đồng bộ. Bằng sáng chế Mỹ số 2.292.387 được cấp ngày 11/8/1942, nhưng Hải quân không áp dụng. Ý tưởng nhảy tần về sau được dùng rộng rãi, tuy không có chứng cứ cho thấy các hệ hiện đại là hậu duệ trực tiếp của tấm bằng này. Vì vậy câu «Lamarr phát minh ra Wi-Fi» là cách nói quá tay.

Diễn biến chính

1933–1938: từ Vienna đến Hollywood

Hedy Lamarr tên khai sinh là Hedwig Kiesler, sinh năm 1914 ở Vienna. Năm 1933 bà kết hôn với Fritz Mandl, một nhà công nghiệp giàu có, người cấm bà đóng phim. Bà từng nói mình khi ấy như một nô lệ. Trong những buổi tiệc làm ăn của Mandl, bà ngồi nghe chuyện ngư lôi dẫn bằng radio và nguy cơ bị gây nhiễu.

Năm 1937 bà rời Mandl; có ba phiên bản khác nhau về cuộc trốn này. Ở London, bà gặp Louis Mayer của hãng MGM và theo lời kể đã đi cùng tàu sang New York để đổi hợp đồng 125 đô lấy 500 đô mỗi tuần. Năm 1938, phim Algiers đưa tên Hedy Lamarr đến với khán giả Mỹ.

Mùa hè 1940: Lamarr gặp Antheil

George Antheil là nhạc sĩ Mỹ (1900–1959), tác giả Ballet Mécanique, bản nhạc cần 16 cây đàn pianola chạy khớp nhau. Bài toán đồng bộ ấy đeo bám ông nhiều năm. Hai người gặp nhau ở bữa tối nhà nhà thiết kế Adrian vào mùa hè 1940; nguồn của AP ghi là 1941.

Ý tưởng nhảy tần là của Lamarr; cách giữ máy phát và máy thu nhảy cùng nhịp là của Antheil. Cùng năm ấy, em trai ông chết khi máy bay chở khách Phần Lan bị bắn rơi, và tàu chở trẻ em sơ tán của Anh bị đánh chìm. Theo lời kể, những tin này thôi thúc Lamarr.

1941: cơ chế và lá đơn

Hệ thống dùng hai cuộn băng giấy đục lỗ giống nhau, một ở máy phát, một trong quả ngư lôi, chạy bằng mô-tơ lò xo và có một lỗ khởi động chung. Mỗi lỗ bật thiết bị sang một tần số khác, nên kẻ gây nhiễu không kịp đuổi theo. Một máy bay quan sát bay cao sẽ dẫn ngư lôi.

Đơn nộp ngày 10/6/1941 với tên Hệ thống liên lạc bí mật, đứng tên Hedy Kiesler Markey và George Antheil. Trong đơn, họ tự nhận phần điều khiển ngư lôi từ xa là kỹ thuật cũ; điểm mới là chiếc khoá đồng bộ. Con số 88 hàng lỗ chỉ là ví dụ so sánh với cuộn pianola, còn hình vẽ trong bằng dùng 8 hàng.

1942: được cấp bằng nhưng bị cất đi

Họ gửi ý tưởng đến Hội đồng Phát minh Quốc gia và không đòi tiền. Bằng sáng chế số 2.292.387 được cấp ngày 11/8/1942. Hải quân từ chối, với lý do cơ cấu lên dây cót quá cồng kềnh và thiếu tin cậy. Không có mẫu thử nào được chế tạo.

Khi Lamarr muốn tham gia hội đồng, theo lời kể lại bà được khuyên dùng danh tiếng để bán trái phiếu chiến tranh. Riêng năm 1942, bà bán được khoảng 25 triệu đô la trái phiếu, trong những màn hôn dàn dựng với cùng một thuỷ thủ.

1957–1962: nhảy tần bằng điện tử

Khi có bóng bán dẫn, phần cồng kềnh nhất không còn là trở ngại. Năm 1957, các kỹ sư hãng Sylvania làm hệ nhảy tần bằng mạch điện. Năm 1959, bằng sáng chế hết hạn và Antheil qua đời ở tuổi 58. Không ai trong hai người nhận được tiền bản quyền.

1980–2014: được ghi nhận muộn

Đầu thập niên 1980, kỹ sư Robert Price vận động ghi nhận bà nhưng không thành. Tháng 3/1997, Quỹ Biên giới Điện tử trao giải Pioneer cho cả hai; Antheil được truy tặng, con trai bà là Anthony Loder nhận thay mẹ. Lamarr đáp gọn rằng cũng đến lúc rồi. Bà mất ngày 19/1/2000 ở Florida, và năm 2014 tên bà được đưa vào Đại sảnh Danh vọng các nhà phát minh Mỹ cùng Antheil.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • «Phát minh ra Wi-Fi»: Wi-Fi hiện đại chủ yếu dùng cách khác, GPS cũng vậy. Bluetooth có nhảy tần, nhưng chưa ai chứng minh các kỹ sư của nó đã đọc tấm bằng năm 1942.
  • Ý tưởng không khởi đầu từ bà: từ đầu thế kỷ 20, Tesla và vài hãng radio châu Âu đã chạm tới nhảy tần. Cái mới của bằng là cơ chế đồng bộ cụ thể, phần lớn là đóng góp của Antheil.
  • Giai thoại nguồn mỏng: chuyện Hitler, Mussolini dự tiệc nhà Mandl chỉ là lời bà kể. Câu đùa nhét đàn piano vào ngư lôi không rõ ai nói. Chuyện bà tìm Antheil để hỏi về nội tiết cũng chỉ là truyền thuyết.
  • Tàu phong toả Cuba 1962: có thể đã dùng hệ của Sylvania chứ không phải của bà. Con số 7 hay 25 triệu đô trái phiếu cũng có nguồn nêu khác nhau.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Điều nên phân biệt là một ý tưởng đúng và một tổ tiên trực tiếp. Lamarr có ý tưởng đúng, sớm, và được viết ra rõ hơn hầu hết người đi trước. Nhưng điện thoại trong túi bạn không phải hậu duệ trực tiếp của tấm bằng ấy.

Huyền thoại phóng to bà vì ý tưởng của bà chưa từng bị chứng minh là sai, chỉ là chưa bao giờ được thử. Nó cũng nhắc rằng người ta hay chỉ nhìn một «kênh» của một con người, trong khi kênh còn lại mới là phần người đó thật sự là.

Câu hỏi thường gặp

Hedy Lamarr có phát minh ra Wi-Fi không?

Không. Bà cùng George Antheil có bằng sáng chế về nhảy tần cho ngư lôi. Wi-Fi hiện đại chủ yếu chạy theo cách khác, và không có chứng cứ về dòng dõi trực tiếp từ tấm bằng này.

Bằng sáng chế của Lamarr và Antheil nói về điều gì?

Số US 2.292.387 mô tả hệ liên lạc bí mật, trong đó máy phát và máy thu nhảy qua nhiều tần số theo hai cuộn băng đục lỗ đồng bộ để tránh gây nhiễu.

Ai nghĩ ra phần nào của phát minh?

Theo kịch bản, Lamarr nghĩ ra việc nhảy tần, còn Antheil nghĩ ra cách đồng bộ hai bên. Điểm mới của bằng chính là cơ chế đồng bộ cụ thể.

Vì sao Hải quân Mỹ không dùng phát minh này?

Hải quân cho rằng cơ cấu lên dây cót quá cồng kềnh và thiếu tin cậy để đặt trong ngư lôi. Không có mẫu nào được thử.

Lamarr và Antheil có nhận được tiền bản quyền không?

Không. Bằng hết hạn năm 1959 và không ai trong hai người nhận được tiền bản quyền.

Khi nào họ được ghi nhận?

Tháng 3/1997 họ cùng nhận giải Pioneer của Quỹ Biên giới Điện tử, Antheil được truy tặng. Năm 2014, cả hai vào Đại sảnh Danh vọng các nhà phát minh Mỹ.

Nguồn tham khảo

  • Bằng sáng chế US 2,292,387, Secret Communication System (H. K. Markey & G. Antheil, 1942)
  • E. Weise (AP), Roanoke Times, 10/3/1997 (giải Pioneer của EFF)
  • APS News, This Month in Physics History: June 1941
  • ETHW (IEEE), Hedy Lamarr
  • National WW2 Museum, Hedy Lamarr's WWII Invention Helped Shape Modern Tech
  • Lemelson-MIT, Hedy Lamarr
  • The Marginalian, bài điểm sách Hedy's Folly
  • Richard Rhodes (2011), Hedy's Folly
  • George Antheil (1945), Bad Boy of Music
  • Wikipedia: Hedy Lamarr; Frequency-hopping spread spectrum; EFF Pioneer Award

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.