Joseph-Marie Jacquard, người thợ dệt Lyon, và khung dệt Jacquard với thẻ đục lỗ là chủ đề của bài này, với câu chuyện trải từ đầu thế kỷ 18 đến năm 1834. Chuyện đáng quan tâm vì tấm thẻ bìa ấy vừa là tổ tiên xa của lập trình, vừa là thứ xóa đi chỗ đứng của những người kéo dây. Bài tóm tắt video cùng tên, tách rõ điều có tài liệu với giai thoại.
Tóm tắt nhanh
Jacquard không phát minh ra ý tưởng nào hoàn toàn mới. Ông lấy chuỗi thẻ bìa của Falcon, hàng kim và trụ xoay của Vaucanson, rồi đặt lên đỉnh khung cửi để thay người kéo dây. Hoa văn từ đó rời khỏi trí nhớ của người thợ và nằm trên thẻ, có thể chép, sửa, cất và bán. Thợ Lyon từng chống lại ông, nhưng cỗ máy vẫn lan khắp thành phố, và những căng thẳng về giá công vẫn còn nguyên.
Diễn biến chính
Năm 1842: bức chân dung bằng lụa trong phòng khách của Babbage
Theo hồi ký của Babbage, tại nhà ông ở London có một bức chân dung Jacquard dệt bằng lụa, tinh đến mức người xem tưởng là bản khắc. Chính Babbage kể lại rằng công tước Wellington hỏi "bản khắc kia à?" và hoàng thân Albert đáp đó không phải bản khắc. Người ta nói tấm lụa cần khoảng 24.000 thẻ, nhưng con số này là lời bảo tàng nhắc lại.
1725–1745: lỗ đục có trước Jacquard
Năm 1725, Basile Bouchon dùng dải giấy đục lỗ để chọn dây trên khung dệt. Năm 1728, thợ cả Falcon thay dải giấy bằng chuỗi thẻ bìa rời. Khoảng năm 1745, Jacques de Vaucanson làm một máy dệt tự động. Máy chạy được nhưng đắt, nặng, chỉ lặp một mẫu và không xưởng nào mua. Sau khi ông mất, nó bị tháo rời mang về Paris.
1752–1804: từ cậu bé kéo dây đến người thợ được huy chương
Jacquard sinh năm 1752 trong một gia đình thợ dệt ở Lyon, tên khai sinh Joseph-Marie Charles. Theo các nguồn thứ cấp, ông mù chữ đến năm 13 tuổi, rồi thừa kế xưởng sau khi cha mất năm 1772 và làm ăn thất bại. Năm 1801 ông nhận huy chương đồng ở Paris và được cấp bằng cho một cỗ máy thay người kéo dây, đến năm 1804 thì nhận huy chương vàng. Về sau ông được giao lắp lại khung của Vaucanson nằm trên gác xép ở Viện Nghệ thuật và Nghề nghiệp, và rút ra những gì cần cho xưởng thường.
1804–1805: thẻ đục lỗ lên đỉnh khung, Napoléon tới Lyon
Cơ chế rất đơn giản: lỗ nghĩa là móc được nâng, bìa đặc nghĩa là móc bị gạt ra, mỗi thẻ là một hàng hoa văn. Từ đó xuất hiện những nghề mới là người đọc mẫu và người đục thẻ. Tháng 4 năm 1805, Napoléon đến Lyon, và một sắc lệnh sau đó trao quyền với cỗ máy cho thành phố. Jacquard nhận lương 3.000 franc mỗi năm cùng 50 franc cho mỗi khung bán ra.
1805–1819: Lyon chống rồi chấp nhận cỗ máy
Những người kéo dây, thợ phụ và gia đình họ thấy mình bị lấy mất kế sinh nhai. Máy cũng chưa hoàn hảo: thẻ hay kẹt, bán chậm những năm đầu. Khoảng năm 1815, một thợ máy tên Breton sửa cơ cấu và cỗ máy chạy trơn. Trên đồi Croix-Rousse, người ta xây những nhà sáu tầng trần cao để vừa đầu máy trên đỉnh khung. Năm 1819, Jacquard được tặng Bắc Đẩu Bội tinh và lui về Oullins.
1831–1840: Canut nổi dậy, Jacquard qua đời, tượng được dựng
Máy không làm Lyon yên bình. Thợ dệt (canut) giờ đối đầu với nhà buôn tơ, người đặt hàng và ép giá công. Tháng 11 năm 1831, họ đòi bảng giá tối thiểu và chiếm thành phố trong vài ngày. Tháng 4 năm 1834 họ nổi dậy lần nữa, và quân đội dùng đại bác. Jacquard mất ngày 7 tháng 8 năm 1834, thọ 82 tuổi, khi Lyon có hơn 30.000 khung mang tên ông. Năm 1840, thành phố dựng tượng ông.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- Những câu nói nổi tiếng chỉ là chuyện truyền miệng kể lại rất lâu sau: câu hỏi của vị đại thần về cái nút thắt, lời Napoléon khen Jacquard biết bằng lòng với ít, và con lừa kéo máy của Vaucanson.
- Cảnh suýt bị ném xuống sông Rhône chủ yếu đến từ Lamartine và báo chí thế kỷ 19, không có ngày, nơi chốn hay nhân chứng.
- Con số 24.000 thẻ là lời bảo tàng nhắc lại; năm dệt chân dung có nơi ghi 1838, có nơi 1839. Cuộc trò chuyện giữa Wellington và Albert do chính chủ nhà kể nhiều năm sau.
- Chi tiết cậu bé Jacquard từng đứng kéo dây có lẽ đúng, nhưng cũng là chi tiết mà câu chuyện rất muốn có.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
Năm 1843, Ada Lovelace viết rằng cỗ máy tính của Babbage sẽ dệt hoa văn đại số như khung Jacquard dệt hoa và lá. Năm 1890, nước Mỹ đếm dân số bằng thẻ đục lỗ, và công ty làm ra máy đếm ấy về sau trở thành một phần của IBM. Theo cách đọc của kênh, tổ tiên của máy tính nằm ở tấm bìa Lyon.
Nhưng chương trình đầu tiên của công nghiệp không ra đời để máy biết suy nghĩ. Nó ra đời để bỏ đi một chỗ đứng. Tấm thẻ là trí nhớ của người kéo dây, được tách khỏi con người. Người viết ra chỉ dẫn được vinh danh, còn người từng mang chỉ dẫn ấy trong tay trả giá. Khi một phần việc của ta được viết thành chỉ dẫn cho máy, câu hỏi cũ vẫn còn đó: ta đang là người đục thẻ hay người vừa buông bó dây?
Câu hỏi thường gặp
Khung dệt Jacquard hoạt động thế nào?
Mỗi tấm thẻ bìa đục lỗ ứng với một hàng hoa văn. Chỗ có lỗ thì kim xuyên qua và móc được nâng lên; chỗ thẻ đặc thì móc bị gạt ra. Các sợi dọc được nâng theo, thoi lao qua và một hàng hoa văn ra đời.
Jacquard có phải người đầu tiên dùng thẻ đục lỗ không?
Không. Basile Bouchon dùng dải giấy đục lỗ năm 1725, Falcon thay bằng chuỗi thẻ bìa năm 1728, và Vaucanson làm máy dệt tự động khoảng năm 1745. Jacquard ghép các mảnh ấy thành cỗ máy chạy được trong xưởng thường.
Vì sao thợ dệt Lyon chống lại Jacquard?
Theo kịch bản, máy không cần người kéo dây và một người làm thay chừng năm người, nên những gia đình sống nhờ việc này thấy bữa ăn của mình bị lấy đi. Cảnh ông suýt bị ném xuống sông Rhône chỉ là giai thoại.
Chuyện Jacquard suýt bị ném xuống sông Rhône có thật không?
Đó là giai thoại. Cảnh này chủ yếu đến từ bài văn ca ngợi của Lamartine và báo chí thế kỷ 19, không có ngày, nơi chốn hay nhân chứng được ghi lại.
Khung dệt Jacquard liên quan gì đến máy tính?
Năm 1843, Ada Lovelace viết rằng cỗ máy tính của Babbage sẽ dệt các hoa văn đại số như khung Jacquard dệt hoa và lá. Năm 1890, nước Mỹ đếm dân số bằng thẻ đục lỗ, và công ty làm máy đếm ấy về sau thành một phần của IBM.
Nguồn tham khảo
- Charles Babbage, Passages from the Life of a Philosopher (1864), chương XI
- James Essinger, Jacquard's Web (Oxford University Press, 2004)
- Benjamin Gross, The French Connection (Distillations, Science History Institute, 2015)
- J.A.N. Lee, Joseph-Marie Jacquard (IEEE Computer Society, Computer Pioneers)
- Napoleon.org, tiểu sử Jacquard, Joseph-Marie (1752–1834)
- Wikipedia: Joseph Marie Jacquard; Jacquard machine; Canut revolts
- Cooper Hewitt, A Loom[ing] Controversy (2016)
- Samuel Smiles (1859); Ada Lovelace, Note A (1843)
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
