Thí nghiệm dịch máy Georgetown–IBM năm 1954 là buổi trình diễn mà một chiếc máy tính IBM 701 dịch các câu tiếng Nga sang tiếng Anh trước báo giới Mỹ. Câu chuyện đáng nhớ vì nó cho thấy một màn trình diễn ấn tượng có thể hứa hẹn xa đến đâu, và mười hai năm sau bảng tính lạnh lùng đã nói gì về lời hứa ấy.
Tóm tắt nhanh
Chiều 7/1/1954, tại New York, máy IBM 701 dịch hơn sáu mươi câu tiếng Nga và được báo chí đưa lên trang nhất. Những người thực hiện, nổi bật là Léon Dostert, hứa rằng dịch điện tử sẽ khả thi trong vài năm. Nhưng bộ câu được chọn sẵn, từ vựng chỉ 250 mục. Khi ra khỏi phòng thí nghiệm, dịch máy gặp bài toán chất lượng và chi phí, và báo cáo ALPAC năm 1966 kết luận chưa có máy nào dịch được văn bản khoa học thông thường, khiến tiền tài trợ ở Mỹ cạn dần.
Diễn biến chính
Chín giây trong phòng họp báo (7/1/1954)
Một cô gái trẻ tên Lynne Polle, không biết tiếng Nga, gõ chữ Latinh phiên âm lên thẻ đục lỗ. Máy nghĩ chừng chín giây rồi in ra câu tiếng Anh, đại ý: chúng ta truyền đạt ý nghĩ bằng lời nói. Sáng hôm sau tờ New York Times đưa tin lên trang nhất, và nhiều báo khác dùng những tít như «bộ óc người máy dịch tiếng Nga ra tiếng Anh chuẩn Hoàng gia».
Vì sao có buổi trình diễn này (1947–1952)
Tháng 3/1947, Warren Weaver viết thư cho Norbert Wiener, ví dịch thuật với việc giải mật mã. Chiến tranh Lạnh khiến tiếng Nga thành thứ tiếng cần đọc, vì khoa học Liên Xô ít người Mỹ đọc được. Tháng 6/1952, hội nghị dịch máy đầu tiên của thế giới khai mạc ở MIT, do Bar-Hillel triệu tập, và một đại diện Bộ Quốc phòng nói các cơ quan sẽ có tiền. Cùng năm, IBM ra mắt máy 701, tên gốc là Máy tính Quốc phòng.
Người dựng thí nghiệm
Léon Dostert từng là phiên dịch của tướng Eisenhower và dựng hệ thống dịch song song ở phiên tòa Nürnberg, sau đó cho Liên Hợp Quốc, với thiết bị do IBM tặng. Ông đến hội nghị MIT như người hoài nghi và ra về như người tin. Nhà ngôn ngữ học Paul Garvin soạn từ điển 250 mục cùng 6 luật; lập trình viên Peter Sheridan của IBM viết toàn bộ bằng mã máy. Các luật được thử bằng tay trên thẻ giấy trước khi chạm tới máy.
Lời hứa và những câu không có mặt (1954–1955)
Dostert nói trong thông cáo của IBM rằng sau năm năm, có khi ba năm, việc dịch giữa nhiều thứ tiếng có thể thành sự thật; Hurd nói với New York Times là ba đến năm năm. Nhưng bộ câu không có phủ định, câu hỏi, thì quá khứ hay câu phức; phần lớn là câu hóa học ngắn. Một năm sau, Dostert viết rằng chưa thấy cần người sửa trước hay sau cho máy. Theo tờ Herald Tribune, máy còn hai lần «suy sụp thần kinh» ngay trong buổi diễn, điều không có trong ảnh báo.
Tiền chảy, rồi người ngoài cuộc châm kim (1956–1963)
Năm 1956, CIA bắt đầu rót tiền cho Georgetown, các nhóm dịch máy mọc lên ở nhiều nơi, và một nhóm ở Liên Xô trình diễn hệ Anh–Nga theo mẫu Georgetown. Khoảng năm 1960, Bar-Hillel viết rằng dịch hoàn toàn tự động chất lượng cao là bất khả thi, với ví dụ cái hộp nằm trong «pen» (quây cũi hay cây bút?). Năm 1962, khi dịch cho người dùng thật, Georgetown phải thuê người sửa, và bản dịch qua sửa chậm và đắt hơn thuê người dịch từ đầu. Sau năm 1963, Georgetown hết tiền.
Báo cáo ALPAC (1964–1966)
Tháng 4/1964, ủy ban ALPAC do John Pierce làm chủ tịch được lập. Họ chỉ chấp nhận lý do thực dụng: giảm chi phí, làm tốt hơn, đáp ứng nhu cầu cấp bách. Họ thấy không thiếu dịch giả, và kết luận «không có tình trạng khẩn cấp nào trong lĩnh vực dịch thuật». Dịch máy tại một cơ quan của Không quân Mỹ mất 109 ngày, trong khi dịch giả bên ngoài mất tối thiểu 65 ngày. Báo cáo công bố tháng 11/1966 in lại mười hai câu của năm 1954 và nhận xét chúng đáng khích lệ đến mức đánh lừa.
Sau ALPAC
Tài trợ của Mỹ gần như cạn trong khoảng hai mươi năm. Dostert qua đời năm 1971. Dịch máy sống tiếp ở nơi bảng tính có lợi: SYSTRAN, do Peter Toma lập công ty năm 1968, được Không quân Mỹ dùng từ 1970 và Ủy ban châu Âu mua năm 1976; hệ METEO ở Canada dịch bản tin thời tiết từ 1977 đến 2001.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- Số câu: thông cáo nói hơn sáu mươi, một nguồn ghi bốn mươi chín; không còn bản ghi đầy đủ.
- «Trò bịp»: cách gọi này quá tay. Câu hóa học là nguyên mẫu thật, phần còn lại được may đo; câu về «apron/taxi» nhiều khả năng do nhà báo tự thêm.
- «ALPAC giết dịch máy»: cách nói cường điệu. Sử gia Hutchins chê ALPAC so sánh hệ đa dụng với bộ câu soạn riêng và chỉ nhìn nhu cầu của Mỹ. Con số chi «20 triệu đô la» của ALPAC cũng khác với ước tính thực chi khoảng 12–13 triệu của Hutchins.
- Giai thoại tuổi thơ của Dostert: chuyện cậu bé mồ côi ở Longwy làm phiên dịch rồi được lính Mỹ bảo trợ sang Mỹ chỉ là theo lời kể, độ chắc trung bình.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
Hai trăm năm mươi từ năm 1954 không nói dối; chúng chỉ trả lời một câu hỏi dễ hơn câu hỏi thật. Máy dịch được không thì ai cũng có thể trình diễn, còn máy rẻ hơn ai, ở việc gì, với chất lượng nào thì phải để thời gian và bảng tính trả lời.
Điều này vẫn hữu ích khi mỗi tuần lại có một buổi trình diễn AI mới. Mỗi buổi đều có người soạn đề, và câu hỏi đáng đặt là ai sẽ trả tiền cho câu thứ sáu mươi mốt. ALPAC cũng không bảo bỏ máy, mà khuyên làm công cụ cho người dịch: bảng thuật ngữ, ngân hàng từ, và kỹ thuật cho tử tế.
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm Georgetown–IBM năm 1954 là gì?
Đó là buổi trình diễn ngày 7/1/1954 tại trụ sở IBM ở New York, trong đó máy IBM 701 dịch các câu tiếng Nga sang tiếng Anh. Dự án do Léon Dostert của Đại học Georgetown và IBM cùng thực hiện.
Máy dịch được bao nhiêu câu trong buổi trình diễn?
Thông cáo nói hơn sáu mươi câu, còn một nguồn ghi bốn mươi chín. Không ai còn giữ trọn danh sách, đến nay chỉ chép lại được chừng hơn chục câu.
Buổi trình diễn có phải là trò bịp không?
Gọi là «trò bịp» là quá tay. Phần câu hóa học là một nguyên mẫu thật và thêm từ thì dịch được câu mới, nhưng phần còn lại được may đo. Sử gia John Hutchins cũng nhận có chút mánh khóe.
ALPAC là gì và kết luận của họ ra sao?
ALPAC là ủy ban tư vấn lập tháng 4/1964 do Bộ Quốc phòng, Quỹ Khoa học Quốc gia và CIA đặt ra, chủ tịch John Pierce. Báo cáo tháng 11/1966 kết luận chưa có máy nào dịch được văn bản khoa học thông thường và không có triển vọng trước mắt.
ALPAC có «giết chết» dịch máy không?
Đó là cách nói cường điệu. Nhiều dự án đã đóng cửa từ trước 1966, vài dự án sống đến giữa thập niên 1970, còn châu Âu và Nhật Bản vẫn tiếp tục. ALPAC cũng khuyên làm công cụ trợ giúp người dịch thay vì thay thế họ.
Dịch máy sau đó đi về đâu?
SYSTRAN, do Peter Toma lập công ty năm 1968, được Không quân Mỹ dùng từ 1970 và Ủy ban châu Âu mua năm 1976. Hệ METEO của Đại học Montréal dịch bản tin thời tiết ở Canada từ 1977 đến 2001.
Nguồn tham khảo
- W. John Hutchins, bài viết về buổi trình diễn Georgetown–IBM (2005) và các bài thuyết trình, bài viết năm 2004
- W. John Hutchins, bài viết về báo cáo ALPAC và hậu quả (1996)
- Warren Weaver, bản ghi nhớ «Translation» (1949)
- Chemical & Engineering News, bài viết năm 1954 về thí nghiệm
- Wikipedia: mục Léon Dostert (cho giai thoại thời thơ ấu)
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
