Nếu bạn đang tìm bản tóm tắt sách Súng, vi trùng và thép (Guns, Germs, and Steel) của Jared Diamond, bài này gói lại năm ý xương sống của cuốn sách cùng những phản biện đáng nghe. Bản tiếng Việt do Trần Tiễn Cao Đăng dịch, Omega Plus phát hành.

Sách này nói về điều gì?

Cuốn sách xoay quanh một câu hỏi lớn: vì sao có những dân tộc trở nên giàu mạnh và đi chinh phục người khác, còn những dân tộc khác thì bị chinh phục? Theo Diamond, chênh lệch về quyền lực và công nghệ giữa các xã hội chủ yếu bắt nguồn từ khác biệt về môi trường, không phải từ trí tuệ, đạo đức hay gen của các dân tộc. Đó là quan điểm của tác giả, và cũng là điều gây tranh luận nhiều nhất.

Bản gốc do Norton xuất bản tại Mỹ tháng 3/1997 và đoạt giải Pulitzer hạng mục phi hư cấu một năm sau đó. Theo đơn vị phát hành bản Việt, sách đã được dịch ra gần bốn mươi ngôn ngữ và bán hơn hai triệu bản. Bản tiếng Việt ra lần đầu năm 2016 và đoạt giải A Giải thưởng Sách quốc gia năm 2021.

5 ý chính của cuốn sách

1. Câu hỏi của Yali và lời từ chối giải thích bằng chủng tộc

Sách mở đầu bằng câu hỏi của Yali, một chính khách ở Papua New Guinea: vì sao người da trắng làm ra nhiều “cargo” (hàng hóa) đến thế, còn người New Guinea lại có quá ít?

Ông bác bỏ ngay cách giải thích theo chủng tộc, gọi đó là lối nghĩ đáng khinh và sai hoàn toàn. Điểm xuất phát của ông là khoảng 13.000 năm trước, khi Kỷ Băng hà khép lại và mọi xã hội đều sống bằng săn bắt hái lượm, tức là cùng một vạch xuất phát.

2. Cajamarca 1532: những nguyên nhân gần

Theo phim tài liệu dựng từ sách (Hội Địa lý Quốc gia Mỹ, phát trên PBS năm 2005), ngày 15/11/1532 khoảng 168 lính Tây Ban Nha của Pizarro đối mặt khoảng 80.000 quân Inca; chưa đầy 24 giờ sau, hơn 7.000 lính Inca đã chết và hoàng đế Atahualpa bị bắt sống.

Phim chỉ ra ba lợi thế: 37 con ngựa cho kỵ binh xung phong, kim loại và thuốc súng mà người Inca chưa biết, và chữ viết. Quân Tây Ban Nha có thể đọc các bản tường thuật in về cuộc chinh phục người Aztec, còn Atahualpa thì chưa từng thấy một cuốn sách.

3. Lúa mì hoang, thú nuôi và nguyên lý Anna Karenina

Theo Diamond, vùng Lưỡi liềm Màu mỡ ở Trung Đông có sẵn lúa mì và các loại đậu hoang dồi dào nên nông nghiệp ra đời sớm. Ở châu Mỹ, nông dân phải vất vả biến cỏ teosinte, tổ tiên hoang dã của ngô, thành cây lương thực.

Với thú lớn, theo cách đếm của ông, chỉ 14 trong 148 loài ứng viên được thuần hóa, và 13 loài thuộc Á-Âu. “Nguyên lý Anna Karenina” nói rằng một loài thú muốn thuần hóa được phải vượt qua cùng lúc nhiều điều kiện; thiếu một là thất bại.

4. Vi trùng: mở cửa châu Mỹ, đóng cửa nhiều vùng châu Phi

Theo tóm tắt luận điểm của sách, đậu mùa, sởi và cúm sinh ra từ việc người và gia súc sống dày đặc sát nhau. Người Á-Âu sống chung với gia súc từ rất lâu nên dần có sức đề kháng, còn người bản địa châu Mỹ thì không. Phim tài liệu nêu ước tính có thể tới 95% dân bản địa châu Mỹ đã chết sau cuộc chinh phục, phần lớn vì dịch bệnh; đây là ước tính của phim nên cần nghe thận trọng.

Chiều ngược lại ở châu Phi nhiệt đới: sốt rét và các bệnh nhiệt đới đã hạn chế bước tiến của người châu Âu vào sâu lục địa. Vi trùng không chọn phe; môi trường mới quyết định ai chịu thiệt.

5. Hình dạng châu lục

Á-Âu trải dài theo chiều đông-tây, gần cùng vĩ độ nên khí hậu và mùa vụ tương tự, cây trồng và kỹ thuật dễ lan đi. Châu Mỹ và châu Phi trải theo chiều bắc-nam, nên sự lan truyền khó hơn.

Diamond cũng dùng địa lý để trả lời vì sao là châu Âu chứ không phải Trung Hoa: châu Âu dễ chia thành nhiều nước nhỏ cạnh tranh nhau nên thúc đẩy đổi mới, còn một đế chế thống nhất có thể áp một quyết định, như việc cấm đóng tàu đi biển xa, lên cả vùng rộng lớn.

Góc nhìn phản biện

Cuốn sách được khen mạnh (theo tổng hợp trên Wikipedia, nhà kinh tế Brad DeLong gọi đây là tác phẩm thiên tài trọn vẹn) nhưng cũng bị phản biện nhiều:

  • Quyết định luận địa lý: nhà địa lý James Blaut cho rằng sách làm sống lại thuyết quyết định luận môi trường và vẫn lấy châu Âu làm trung tâm.
  • Thể chế quan trọng hơn? Năm 2001, sau khi sách ra, các nhà kinh tế Daron Acemoglu, Simon Johnson và James Robinson công bố nghiên cứu “Đảo ngược vận may”: những vùng thuộc địa tương đối giàu vào khoảng năm 1500 nay lại tương đối nghèo.
  • Trách nhiệm đạo đức: trên blog nhân học Savage Minds (2005), các tác giả cho rằng cách nhìn của Diamond khiến cuộc chinh phục như tất yếu và làm mờ câu hỏi về trách nhiệm của kẻ đi chinh phục.

Dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng, trả lời báo VietNamNet năm 2021, thừa nhận những phản biện cho rằng sách quá nhấn mạnh địa lý là có cơ sở, nhưng vẫn cho rằng kiến giải của Diamond nhiều giá trị. Bản thân Diamond tự nhận là người lạc quan thận trọng và nhắc tới Malaysia, Singapore, Đài Loan, Mauritius là những nơi từng nghèo rồi giàu lên, nên ông không coi địa lý là bản án không thể đổi.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người yêu lịch sử muốn hiểu các nguyên nhân sâu xa đằng sau những cuộc chinh phục và chênh lệch giữa các dân tộc.
  • Người thích đọc có phản biện, đặt lời giải của Diamond cạnh các quan điểm về thể chế và lựa chọn của con người.

Câu hỏi thường gặp

Súng, vi trùng và thép của Jared Diamond nói về điều gì?

Sách tìm lời giải cho việc vì sao có dân tộc giàu mạnh đi chinh phục người khác. Theo Diamond, nguyên nhân sâu xa nằm ở môi trường như cây hoang, thú hoang, vi trùng và hình dạng châu lục, không phải khác biệt bẩm sinh giữa các dân tộc.

Vì sao người Tây Ban Nha thắng người Inca ở Cajamarca?

Theo phim tài liệu dựng từ sách, họ có ngựa, kim loại, thuốc súng và chữ viết, trong khi người Inca chưa có những thứ đó. Diamond coi đây là nguyên nhân gần; nguyên nhân sâu hơn nằm ở nông nghiệp, thú nuôi và địa lý.

Sách Súng, vi trùng và thép có bị phản biện không?

Có. Blaut cho rằng sách là quyết định luận môi trường, Acemoglu, Johnson và Robinson nhấn mạnh vai trò của thể chế, còn blog Savage Minds bàn về trách nhiệm đạo đức của kẻ chinh phục.

Sách có bản tiếng Việt không?

Có. Bản dịch của Trần Tiễn Cao Đăng do Omega Plus phát hành lần đầu năm 2016 và đoạt giải A Giải thưởng Sách quốc gia năm 2021.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.