Nếu bạn đang tìm bản tóm tắt sách Cuộc đời này nên có ý nghĩa, đây là năm ý chính từ cuốn What Life Should Mean to You của bác sĩ người Áo Alfred Adler. Sách dành cho ai tò mò về tâm lý học Adler, về tuổi thơ, nỗi tự ti và cách tìm ý nghĩa sống. Bản tiếng Việt do Phạm Viêm Phương dịch, Nhã Nam và NXB Dân Trí phát hành, dày 468 trang.

Sách này nói về điều gì?

Sách mở bằng một giai thoại: một nữ thủ lĩnh giáo phái báo tận thế vào thứ Tư. Ngày ấy trôi qua bình yên, và bà chỉ đáp rằng thứ Tư của bà không phải thứ Tư của các tín đồ. Adler dùng chuyện này để nói một điều nghe ngược: mỗi người được tự chọn cách hiểu đời mình, nhưng nếu cách hiểu ấy chỉ đúng với riêng ta thì nó vô nghĩa.

Theo Adler, thước đo của một đời người nằm ở phần ta góp cho người khác. Đó là quan điểm của tác giả, dựa trên các ca ông gặp ở phòng khám. Adler sinh năm 1870 ở Vienna, từng ở trong nhóm của Freud rồi rời đi lập trường phái tâm lý học cá nhân. Nhiều người biết ông qua cuốn Dám bị ghét; cuốn này là Adler nói bằng chính giọng của mình.

5 ý chính của cuốn sách

1. Ta sống với ý nghĩa ta gán cho sự việc

Adler cho rằng con người không bao giờ gặp sự vật ở dạng trần trụi. Một khúc gỗ luôn là gỗ để dựng nhà, đun bếp hay chắn lối. Mọi trải nghiệm đều đi qua một lớp diễn giải do ta gán vào.

Một cách hiểu chỉ mình ta dùng, như thứ Tư của bà tiên tri, không ai bác được nhưng cũng không ai dùng được. Theo ông, một cách hiểu đúng giúp ta trả lời ba bài toán không ai né được: nghề nghiệp, hợp tác với người khác và tình yêu. Chia sẻ được không có nghĩa là chạy theo số đông, vì Adler đo bằng hợp tác và đóng góp.

2. Quá khứ không định đoạt ta

Adler kể về ba người cùng có tuổi thơ bất hạnh. Một người quyết xoá bỏ hoàn cảnh ấy để con mình sống tốt hơn. Một người nghĩ đời bất công nên mình chẳng nợ đời điều gì, rồi bảo con: ngày xưa tôi chịu được thì con cũng chịu. Người thứ ba cho rằng mình đáng được tha thứ mọi chuyện.

Theo ông, không trải nghiệm nào tự nó gây ra thành hay bại; ta tự quyết định mình qua điều rút ra từ nó. Khoảng bốn, năm năm đầu đời, đứa trẻ đã hình thành một khuôn diễn giải gọi là lối sống, và Adler đọc khuôn ấy qua ký ức đầu đời. Đây là quan điểm tác giả, không phải phát hiện thực nghiệm; Adler không phủ nhận nỗi khổ có thật.

3. Tự ti là chuyện của mọi người

Cụm từ mặc cảm tự ti gắn với tên Adler, nhưng ông coi cảm giác tự ti là bình thường, thậm chí là động lực của văn minh. Ba đứa trẻ đứng trước chuồng sư tử ở sở thú: đứa nấp sau váy mẹ, đứa tái mặt nói chẳng sợ, đứa hỏi mẹ có được nhổ vào nó không. Theo Adler, cả ba đều thấy mình nhỏ bé, chỉ biểu lộ theo ba cách.

Cảm giác ấy thành mặc cảm khi người ta nản, bỏ giải bài toán thật để tự ru mình vào cảm giác hơn người: bắt nạt, khoe khoang, hoặc dùng nước mắt và lời than làm vũ khí, mà Adler gọi là sức nước.

4. Gia đình và nhà trường là nơi tập hợp tác

Có cậu bé cười mọi lời thầy từ ngày đầu đi học, bị nghĩ là chậm trí. Hoá ra ở nhà cậu bị trêu suốt, nên tin trường học cũng là một trò đùa của người lớn. Khi Adler giúp cậu hiểu không ai muốn biến cậu thành trò cười, cậu bắt đầu học và tiến bộ. Không thuốc, không hình phạt, chỉ một cách diễn giải được sửa lại.

Với Adler, đứa trẻ bị gọi là hư nhiều khi chỉ là đứa trẻ đã nản, và người thầy phải khơi sự quan tâm của trẻ chứ không phải trừng phạt. Ông cũng bàn về thứ tự sinh nhưng dặn rằng không có luật cố định. Một nghiên cứu năm 2015 của các nhà tâm lý học ở Đại học Leipzig và Đại học Mainz, trên hơn hai mươi nghìn người trưởng thành, không thấy thứ tự sinh ảnh hưởng tới các nét tính cách chính.

5. Ý nghĩa nằm ở hợp tác và đóng góp

Chương cuối kể tục lệ ở một vùng nước Đức: cô dâu chú rể phải cùng kéo chiếc cưa hai người để cưa đứt thân cây. Adler coi hợp tác là điều kiện đầu tiên của hôn nhân, và ba bài toán nghề nghiệp, bạn bè, tình yêu đều quy về hợp tác. Ông cho rằng người không quan tâm đồng loại gặp khó khăn lớn nhất trong đời, một khẳng định rất mạnh của tác giả.

Từ đó có đơn thuốc không viên nào: Adler bảo bệnh nhân trầm uất mỗi ngày nghĩ xem làm sao để một người vui. Đây chỉ là lời kể về cách ông làm gần một thế kỷ trước, không phải hướng dẫn điều trị; trầm cảm cần chuyên gia.

Góc nhìn phản biện

  • Karl Popper: từng làm công tác xã hội với trẻ em cạnh Adler ở Vienna, Popper kể Adler giải thích ngay một ca bằng thuyết tự ti dù chưa gặp đứa trẻ. Theo Popper, nếu ca nào cũng diễn giải được thì những lần xác nhận chẳng chứng minh bao nhiêu.
  • Dấu vết thời đại: chương đầu xếp người nghiện rượu hay gái mại dâm vào nhóm thất bại; theo Wikipedia, Adler còn coi đồng tính là thiếu quan tâm xã hội. Kênh nêu lại như bối cảnh, không tán đồng.
  • John Semley: viết trên Globe and Mail về Dám bị ghét, ông cho rằng bế tắc có thể đến từ áp lực vật chất có thật, và quy mọi bất mãn về quan hệ giữa người với người dễ biến tư tưởng này thành thuốc chữa bách bệnh.

Gộp lại, ta có nhiều quyền hơn ta tưởng khi diễn giải quá khứ, nhưng nhiều quyền hơn không phải toàn quyền. Đây là một triết lý sống có sức gợi, chưa phải quy luật đã được chứng minh.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người đã đọc Dám bị ghét và muốn gặp Adler bằng chính giọng của ông.
  • Người hay nghĩ "tôi thế này vì ngày xưa" và muốn thử nhìn tuổi thơ theo cách khác.
  • Cha mẹ và thầy cô quan tâm tới cách hiểu những đứa trẻ bị coi là hư.
  • Người thích tâm lý học nhưng chấp nhận đọc có phản biện, vì sách viết từ thập niên 1930.

Câu hỏi thường gặp

Cuốn Cuộc đời này nên có ý nghĩa của Adler nói về điều gì?

Sách trình bày quan điểm của Alfred Adler rằng ta sống bằng ý nghĩa mình gán cho sự việc, và ý nghĩa đúng là ý nghĩa giúp ta hợp tác, đóng góp cho người khác. Sách có mười hai chương, đi qua ký ức, giấc mơ, gia đình, trường học, nghề nghiệp và hôn nhân.

Theo Adler, quá khứ có quyết định con người ta không?

Theo Adler thì không: không trải nghiệm nào tự nó gây ra thành công hay thất bại, điều quyết định là cách ta diễn giải nó. Đây là quan điểm của tác giả, không phải phát hiện thực nghiệm, và ông không phủ nhận nỗi khổ có thật.

Mặc cảm tự ti trong sách của Adler là gì?

Adler coi cảm giác tự ti là bình thường và là động cơ thúc đẩy tiến bộ. Nó chỉ thành mặc cảm khi người ta nản, bỏ giải quyết vấn đề thật để tìm cảm giác hơn người.

Cuốn sách này có bị phản biện không?

Có. Karl Popper cho rằng thuyết của Adler giải thích được mọi trường hợp nên khó kiểm chứng; sách còn mang dấu vết quan niệm của thập niên 1930; và John Semley cảnh báo việc quy mọi bế tắc về quan hệ giữa người với người.

Sách có thay thế điều trị trầm cảm không?

Không. Phần về trầm uất chỉ kể lại cách Adler làm gần một thế kỷ trước, không phải hướng dẫn điều trị. Nếu nỗi buồn kéo dài hoặc nặng, nên tìm bác sĩ hoặc nhà trị liệu.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.