Vụ Mata kiện Avianca là câu chuyện về hai luật sư New York nộp lên toà liên bang những án lệ không hề tồn tại, do ChatGPT viết ra, vào đầu năm 2023. Ba tháng sau khi ChatGPT ra mắt, một cỗ máy trôi chảy và tự tin đã gặp một nghề sống bằng sự chính xác. Kết cục thú vị hơn nhiều so với tiêu đề quen thuộc rằng luật sư bị phạt vì dùng ChatGPT.

Tóm tắt nhanh

Luật sư Steven Schwartz dùng ChatGPT như một siêu công cụ tìm kiếm, nhận về sáu án lệ giả trông rất đúng chuyên môn, và đồng nghiệp Peter LoDuca ký nộp mà không đọc. Khi bên Avianca báo không tìm thấy án, họ không rút lại mà tiếp tục bảo vệ, rồi bị phạt 5.000 đô la vì thiện chí xấu. Vụ kiện gốc bị bác vì quá thời hiệu, không liên quan đến các án giả.

Diễn biến chính

Chiếc xe đẩy và chiếc đồng hồ hai năm (2019–2023)

Đêm 27/8/2019, trên chuyến bay Avianca 670 từ El Salvador tới sân bay JFK, theo lời ông Roberto Mata, một chiếc xe phục vụ bằng kim loại đâm vào đầu gối trái ông. Công ước Montreal cho hành khách đúng hai năm kể từ ngày hạ cánh để khởi kiện, tức hạn chót là 28/8/2021.

Avianca nộp đơn xin phá sản vào tháng 5/2020. Đến ngày 2/2/2022 ông Mata mới kiện lại, và vụ việc được chuyển lên toà liên bang ở Manhattan ngày 22/2/2022. Ngày 13/1/2023, Avianca xin toà bác vụ kiện vì quá hạn. Để cứu vụ kiện, phía ông Mata cần án lệ chứng minh rằng thời hiệu đã được tạm ngưng trong lúc hãng phá sản.

Người viết và người ký (đầu năm 2023)

Schwartz hành nghề khoảng ba mươi năm nhưng chỉ ở toà tiểu bang, nên không có quyền hành nghề tại toà liên bang Quận Nam New York. LoDuca đứng tên hồ sơ ở đó, còn Schwartz làm toàn bộ phần nghiên cứu và soạn thảo. Công ty không có Westlaw hay LexisNexis, chỉ có gói Fastcase với rất ít án liên bang.

Theo lời khai của Schwartz, ông tưởng ChatGPT giống một siêu công cụ tìm kiếm. Ông liên tục yêu cầu nó đưa án lệ, và như thẩm phán nhận xét, con chatbot chiều theo bằng cách bịa ra chúng. Ông chỉ kiểm chứng được hai vụ có thật. Ngày 1/3/2023, LoDuca ký bản phản đối, kèm lời tuyên bố chịu hình phạt khai man. Ông khai rằng mình chỉ soát xem văn có trôi và có lỗi ngữ pháp không.

Bóng ma bị phát hiện (15/3–4/5/2023)

Ngày 15/3/2023, Avianca báo toà rằng không tìm thấy phần lớn án lệ được dẫn. LoDuca không đọc bản trả lời này mà chuyển cho Schwartz, và không ai rút lại bản trình nộp. Thẩm phán P. Kevin Castel tự đi tìm và cũng không thấy.

Ngày 11/4 toà ra lệnh nộp bản sao các án. Một bức thư xin thêm thời gian nói người ký đang đi nghỉ, nhưng thật ra người nghỉ là Schwartz. Bản cam đoan ngày 25/4 chỉ đính kèm các đoạn trích. Khi toà soi từng án, Varghese kiện China Southern lộ ra nhiều điểm bất thường: một hội đồng ghi nhầm thẩm phán của khu vực khác, nội dung chuyển từ vụ này sang vụ khác, số hồ sơ thuộc về một vụ không liên quan. Lục sự Toà phúc thẩm Khu vực Mười một xác nhận đó không phải phán quyết của toà. Miller và Petersen cũng có lỗi rõ ràng, còn Egyptair, Delta, KLM mang khiếm khuyết tương tự.

Hỏi lại chính cỗ máy

Ảnh chụp cuộc trò chuyện của Schwartz được in trong phán quyết. Ông hỏi Varghese có phải án có thật không, và ChatGPT đáp có. Hỏi nguồn, nó nói vụ này có thể tìm trên Westlaw và LexisNexis. Hỏi các vụ khác có giả không, nó nói không.

Cỗ máy không kiểm tra lại gì cả. Nó không có kho dữ liệu nào để mở, chỉ viết ra câu trả lời trông giống điều người hỏi đang chờ. Ngày 4/5/2023, thẩm phán Castel ra lệnh nói rằng sáu vụ án dường như là phán quyết giả, và triệu LoDuca đến giải trình.

Thừa nhận muộn và phiên toà 8/6/2023

Mãi đến ngày 25/5, gần mười tuần sau cảnh báo đầu tiên, Schwartz mới nhận trong bản cam đoan rằng ChatGPT là nguồn của các án, và ông dùng nó để bổ sung cho việc nghiên cứu. Thẩm phán gọi giai đoạn trước đó là lúc sự thật chỉ nhỏ giọt ra.

Phiên toà ngày 8/6 ở Manhattan có gần bảy mươi người dự, theo báo chí. Schwartz nói ông không hiểu ChatGPT có thể bịa án và đã thất bại thảm hại. Luật sư bào chữa cho rằng sự bẽ mặt công khai đã đủ răn đe.

Phán quyết ngày 22/6/2023

Toà viết rằng dùng một công cụ AI đáng tin cậy để trợ giúp tự nó không sai, nhưng luật sư giữ vai trò người gác cổng cho độ chính xác của hồ sơ. Toà kết luận họ hành xử không ngay tình, vì cố ý né tránh, vì thư kỳ nghỉ sai sự thật, vì bản cam đoan ký không căn cứ và vì lời giải thích đổi qua đổi lại. Nghiên cứu cẩu thả đơn thuần chỉ là thiếu hợp lý.

Hình phạt gồm 5.000 đô la liên đới và nghĩa vụ gửi thư kèm phán quyết cho ông Mata cũng như từng thẩm phán bị gán tên vào án giả. Toà không bắt xin lỗi vì lời xin lỗi ép buộc không chân thành. Cùng ngày, vụ kiện bị bác vì quá hạn Montreal. Bản Varghese được in làm phụ lục, mang dòng chữ chìm cấm trích dẫn làm căn cứ pháp lý.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Tít báo dễ gây hiểu lầm. Câu luật sư bị phạt vì dùng ChatGPT là sai: họ bị phạt vì né tránh và khai báo gây hiểu lầm sau khi được cảnh báo, và vụ kiện bị bác vì quá hạn.
  • Con số sáu. Sáu là số án giả được nộp và thừa nhận. Vụ Zicherman không ai mang về được, và Varghese còn chứa các trích dẫn giả khác, nên nói ít nhất sáu thì đúng hơn.
  • Thời điểm hỏi lại ChatGPT. Chính Schwartz kể hai cách: một lần ngụ ý đã hỏi trước khi nộp, một lần nói hỏi sau lệnh ngày 4/5.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Theo cách đọc của kênh Huyền Sử AI, đây không chủ yếu là thất bại của một mô hình ngôn ngữ. Cỗ máy bịa là đúng, nhưng hệ thống tra cứu án lệ đã làm tròn việc: chỉ hai tuần, luật sư đối phương và thẩm phán đã bắt được bóng ma. Điểm thất bại là khúc giữa, nơi người viết tin người ký đã đọc, người ký tin người viết đã kiểm, và khi chuông báo reo họ hỏi lại chính cỗ máy thay vì mở một cuốn sách.

Hiện tượng này không dừng lại. Chưa đầy một tháng sau lệnh của Castel, một thẩm phán ở Texas yêu cầu luật sư khai báo việc dùng AI. Năm 2025 một toà ở Anh cảnh báo cả ngành luật. Theo cơ sở dữ liệu theo dõi, đến giữa năm 2026 đã có hơn một nghìn rưỡi vụ trích dẫn ảo. Công cụ nào cũng có thể sai. Điều đáng sợ là lúc nó trả lời bằng đúng hình dạng của sự thật và việc kiểm tra bỗng có vẻ thừa.

Câu hỏi thường gặp

Vụ Mata kiện Avianca là gì?

Đó là vụ kiện của hành khách Roberto Mata đòi bồi thường vì chiếc xe đẩy phục vụ đâm vào đầu gối trên chuyến bay Avianca năm 2019. Vụ này nổi tiếng vì luật sư của ông nộp lên toà những án lệ do ChatGPT bịa ra.

Luật sư có bị phạt vì dùng ChatGPT không?

Không hẳn. Toà viết rằng dùng một công cụ AI đáng tin cậy tự nó không có gì sai trái. Họ bị phạt vì cố ý né tránh và khai báo gây hiểu lầm sau khi toà đã cảnh báo.

Mức phạt và các hình phạt kèm theo là gì?

Hai luật sư và công ty luật cùng chịu phạt 5.000 đô la. Họ còn phải gửi thư kèm phán quyết cho ông Mata và cho từng thẩm phán thật bị gán tên vào các án giả. Toà không bắt họ xin lỗi.

Vụ kiện của ông Mata kết thúc ra sao?

Cùng ngày 22/6/2023, vụ kiện bị bác vì nộp quá hạn hai năm của Công ước Montreal. Phá sản của hãng bay không làm đồng hồ thời hiệu ngừng chạy.

Vì sao ChatGPT trả lời rằng các án giả là có thật?

ChatGPT bản năm 2023 không tra kho dữ liệu nào. Nó đoán chữ tiếp theo và viết ra câu trả lời trông giống nhất với điều người hỏi chờ đợi, nên khi bị hỏi lại nó vẫn khẳng định.

Nguồn tham khảo

  • Opinion and Order on Sanctions, 678 F.Supp.3d 443 (22/6/2023), toà liên bang Quận Nam New York
  • Phán quyết bác đơn kiện của Mata kiện Avianca (ECF 55, 22/6/2023)
  • OpenAI (ngày ra mắt ChatGPT, 30/11/2022)
  • Bloomberg Law và The New York Times, tường thuật phiên toà ngày 8/6/2023
  • Simon Willison (27/5/2023) và Eugene Volokh (27/5/2023), bình luận về các lệnh của toà
  • Legal Futures, Legal Cheek (vụ Ayinde v Haringey, 2025); Legal Dive (lệnh của thẩm phán Starr, Texas)
  • Cơ sở dữ liệu theo dõi trích dẫn ảo của Damien Charlotin (qua UNC Law Library)

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.