Hubert Dreyfus, nhà triết học gọi cả ngành trí tuệ nhân tạo là «giả kim thuật», là nhân vật chính của câu chuyện này. Năm 1967, tại MIT, ông ngồi vào bàn cờ với chương trình Mac Hack và thua. Ván cờ ấy chỉ là trận giao tranh đầu tiên của một cuộc tranh luận kéo dài hàng thập kỷ về việc máy móc có thể và không thể làm gì.

Tóm tắt nhanh

Dreyfus cho rằng AI kiểu «xử lý ký hiệu theo luật» giống nghề luyện vàng: có thành công thật ở từng bước nhỏ nhưng đi sai đường từ gốc. Ông thua ván cờ năm 1967 và bị phe AI chế giễu, nhưng hai «mùa đông» của ngành và sự sụp đổ của hệ chuyên gia sau đó cho thấy những điểm yếu ông chỉ ra là có thật. Ông không đúng ở mọi chỗ: ông vạch được đường cụt, còn đường thông thì người khác tìm ra.

Diễn biến chính

1958–1964: lời hứa mười năm và lời mời của RAND

Năm 1958, Herbert Simon và Allen Newell viết rằng trong vòng mười năm, một cỗ máy số sẽ vô địch cờ vua thế giới. Chương trình của họ khi ấy đã tự chứng minh được các định lý logic, và cả ngành non trẻ tin rằng trí tuệ chỉ là chuyện xử lý ký hiệu.

Mùa hè 1964, Dreyfus, vừa lấy bằng tiến sĩ triết học ở Harvard, đến RAND ở Santa Monica theo lời mời của Paul Armer, người muốn có một nhà phê bình trung lập. Ông ở ba tháng, đọc báo cáo, xem chương trình chạy và nói chuyện trong viện hồi tháng 8.

Tháng 12/1965: báo cáo «Giả kim thuật và trí tuệ nhân tạo»

Bản báo cáo chín mươi trang này ví AI với các nhà giả kim: họ chưng cất được chất lỏng, nấu chảy được kim loại, mỗi bước khiến họ tin vàng đã gần, nhưng hướng đi sai ngay từ gốc. Ông còn dùng hình ảnh người bị mặt trăng thôi miên, nhích dần lên những cành cuối của ngọn cây: trèo cây thì không bao giờ tới được mặt trăng.

Theo ông, máy bỏ sót ba thứ con người làm hằng ngày: cái nhìn thoáng (liếc bàn cờ là biết vùng nào nóng), khả năng phân biệt điều quan trọng với điều ngẫu nhiên, và khả năng hiểu một câu mơ hồ nhờ hoàn cảnh. Báo cáo gây dậy sóng và trở thành một trong những ấn phẩm bán chạy của RAND.

1967: ván cờ với Mac Hack

Mac Hack VI do Richard Greenblatt viết từ khoảng tháng 11/1966 trên máy PDP-6 của DEC, chỉ có 16 nghìn ô nhớ và xét chừng mười thế cờ mỗi giây. Tháng 1/1967 nó thua gần hết ở giải nghiệp dư bang Massachusetts và được xếp hạng D, nhưng sau đó thắng một người chơi có hệ số cao hơn, lần đầu một chương trình thắng người trong giải có tính điểm. Cuối năm, liên đoàn cờ vua Mỹ kết nạp nó làm hội viên danh dự.

Seymour Papert đứng ra mời Dreyfus đấu một ván. Dreyfus cầm quân Trắng, có lúc dồn Hậu của máy vào thế khó, nhưng máy chiếu liên tục, nhắm cùng lúc vào Vua và Hậu, rồi chiếu hết bằng một con Tốt ở nước thứ 37. Ván cờ được ghi lại trên băng giấy đục lỗ, nay nằm trong kho của Bảo tàng Lịch sử Máy tính ở California.

1968–1973: chiến tranh chữ nghĩa và «mùa đông» đầu tiên

Tháng 1/1968, Papert công bố bản phản bác dài mang tên «Trí tuệ nhân tạo của Hubert Dreyfus: một túi đầy ngụy biện», với lời mở đầu «Siêu hình học của bóng bàn». Cùng năm, Dreyfus rời MIT sang Berkeley, nơi ông ở gần năm mươi năm.

Năm 1972, ông viết lại báo cáo RAND thành sách «Những gì máy tính không làm được». Ông chỉ ra bốn giả định của giới AI: bộ não là cỗ máy bật tắt, tâm trí thao tác thông tin theo luật, mọi hiểu biết viết được thành luật, và thế giới là những dữ kiện rời rạc. Ông nhấn mạnh tri thức ngầm, ý nghĩa phụ thuộc bối cảnh và cơ thể sống giữa đời. Năm 1973, triết gia Bernard Williams vẫn cho rằng phần lớn lập luận của ông trông khá mỏng. Cũng năm ấy, báo cáo của James Lighthill cho chính phủ Anh kết luận AI chưa đạt tác động lớn như đã hứa; tiền bị cắt ở Anh rồi siết ở Mỹ, mở ra mùa đông đầu tiên của AI. Lighthill không dựa vào Dreyfus.

Thập niên 1980: hệ chuyên gia và mùa đông thứ hai

Cuối thập niên 1970, giới AI chuyển sang hệ chuyên gia: kỹ sư tri thức hỏi chuyên gia rồi chép câu trả lời thành luật «nếu… thì…». XCON ở DEC làm được việc lắp cấu hình đơn hàng và tiết kiệm nhiều tiền, kéo theo cơn sốt đầu tư, trong đó có công ty máy Lisp do chính Greenblatt sáng lập.

Năm 1986, Hubert và em trai Stuart viết «Trí óc vượt trên máy móc», mô tả năm bậc tay nghề từ người mới học bám luật đến chuyên gia hành động không cần luật, và phân biệt «biết rằng» với «biết làm». Đến năm 1987, XCON đã có 6.200 luật, khoảng một nửa phải sửa mỗi năm. Cùng năm, các máy trạm rẻ hơn chạy được Lisp, thị trường máy Lisp sụp đổ và công ty của Greenblatt phá sản. Mùa đông thứ hai của AI bắt đầu, và mạng nơ-ron quay lại.

1997–2017: Deep Blue và những năm cuối

Năm 1992, Dreyfus in lại sách với tên «Những gì máy tính vẫn chưa làm được» và dè dặt nhìn mạng nơ-ron. Tháng 5/1997, Deep Blue của IBM thắng Garry Kasparov 3,5–2,5, sau khi Kasparov thắng trận đấu năm 1996. Máy xét khoảng hai trăm triệu thế cờ mỗi giây, so với mười của Mac Hack. Năm 2007, Dreyfus gọi đó là thắng lợi trong một lĩnh vực biệt lập và viết bài lập luận rằng AI kiểu Heidegger thất bại. Ông dạy buổi cuối ngày 3/12/2016 và mất ngày 22/4/2017 tại Berkeley, thọ 87 tuổi.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Tít «đứa trẻ mười tuổi thắng được máy, nhưng máy thắng được Dreyfus» hay bị chép thành lời tiên đoán của ông. Thực ra cậu bé là chuyện một ván năm 1960 ông kể lại; lời tiên đoán là do người khác gán cho.
  • Ván cờ năm 1967 là cuộc đấu giữa một người tự nhận là nghiệp dư và một máy hạng D, nên là đòn dư luận nhiều hơn là thí nghiệm.
  • Theo lời kể của chính Dreyfus, đồng nghiệp AI không dám ngồi ăn trưa với ông, chỉ Joseph Weizenbaum dám. Đây là lời kể của hai người trong cuộc, không có nhân chứng thứ ba.
  • Các câu nói của Simon, Feigenbaum và Papert trong bài đều là giai thoại («theo lời kể»), không phải nguồn đã kiểm chứng chắc chắn.
  • Câu «hệ chuyên gia sụp đổ chứng minh Dreyfus đúng» là cách đọc của người đi sau; những người trong nghề nói về chi phí sửa luật và thị trường phần cứng, không nhắc đến Heidegger.
  • Quan điểm của hai anh em Dreyfus về năm bậc tay nghề cũng bị phản bác trong giới nghiên cứu, ví dụ ở bài của Gobet năm 2018.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Ván cờ năm 1967 là trận mà Dreyfus lẽ ra không nên nhận: cờ vua là thứ máy có thể đếm cho đến khi thắng. Trận ông thật sự đánh là về cái biết không nói ra được của con người, và phe MIT phải mất hai mươi năm cùng hai mùa đông mới chịu lùi.

Nhưng cũng cần công bằng: ông đúng nhờ hiểu con người chứ không nhờ hiểu máy. Ông chỉ ra con đường sẽ cụt mà không vẽ được con đường thông, và những cỗ máy tự học từ ví dụ sau này đi một lối ông chưa từng chỉ. Liệu ông đã bị bác bỏ, hay chiến tuyến chỉ dời sang chỗ ông cắm cờ cuối cùng, tức một cơ thể từng sống giữa đời, là câu hỏi vẫn còn để ngỏ.

Câu hỏi thường gặp

Hubert Dreyfus là ai?

Ông sinh năm 1929 ở Terre Haute, bang Indiana, học vật lý ở Harvard rồi chuyển sang triết học. Ông dạy ở MIT từ 1960 đến 1968, sau đó ở Đại học California, Berkeley, và mất ngày 22/4/2017 ở tuổi 87.

Báo cáo «Giả kim thuật và trí tuệ nhân tạo» nói gì?

Báo cáo dài chín mươi trang, hoàn thành tháng 12/1965 cho RAND. Dreyfus so AI với nghề giả kim: mỗi bước nhỏ đều có kết quả thật nhưng hướng đi sai từ gốc, như người trèo cây để lên mặt trăng.

Dreyfus có thật sự thua một chương trình cờ vua không?

Có. Năm 1967 ông cầm quân Trắng thua chương trình Mac Hack của Richard Greenblatt, bị chiếu hết bằng một con Tốt ở nước thứ 37. Ván cờ được ghi lại trên băng giấy đục lỗ, hiện lưu ở Bảo tàng Lịch sử Máy tính.

Dreyfus có nói máy không bao giờ thắng được một đứa trẻ 10 tuổi không?

Đó là lời người khác gán cho ông. Chuyện cậu bé mười tuổi bắt nguồn từ một ván cờ năm 1960 mà ông kể lại; ông nói mình chưa từng viết rằng máy không thể chơi cờ.

Deep Blue thắng Kasparov có chứng minh Dreyfus sai không?

Trên bàn cờ thì ông thua hẳn. Nhưng ông gọi đó là thắng lợi trong một lĩnh vực biệt lập vì Deep Blue đếm nhanh chứ không nhìn ván cờ như kiện tướng, và ông tiếp tục tranh luận về vai trò của cơ thể và đời sống thật.

Nguồn tham khảo

  • Wikipedia: Human–computer chess, Mac Hack, Hubert Dreyfus
  • Pamela McCorduck, Machines Who Think
  • Daniel Crevier, AI: The Tumultuous History of the Search for Artificial Intelligence (1993)
  • Bernard Williams, bài điểm sách trên New York Review of Books, 15/11/1973
  • Bảo tàng Lịch sử Máy tính (Computer History Museum): băng giấy ván cờ và báo cáo RAND P-3244
  • Berkeley News (2017) về Hubert Dreyfus; chessprogramming.org (Mac Hack); chess.com
  • Quote Investigator (2024) về ẩn dụ mặt trăng và ngọn cây
  • Hubert Dreyfus, What Computers Can't Do (1972) và What Computers Still Can't Do (1992)

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.