Cuộc chiến máy Lisp là câu chuyện về việc MIT AI Lab bị chia đôi vào đầu thập niên 1980, khi các hacker tách ra lập hai công ty đối thủ là Symbolics và LMI. Cả hai cùng sụp đổ, còn Richard Stallman, người ở lại đến phút cuối, đã dựng nên dự án GNU và giấy phép GPL từ chính cuộc tan rã ấy. Đây là chuyện đáng đọc vì nó cho thấy phần cứng thì qua đi, còn luật chơi về quyền dùng và chia sẻ phần mềm thì ở lại.

Tóm tắt nhanh

Máy Lisp ra đời ở tầng chín MIT như tài sản chung của một cộng đồng hacker. Khi thế giới bên ngoài muốn mua nó, cộng đồng ấy vỡ làm hai công ty cạnh tranh nhau. Cả Symbolics lẫn LMI đều thất bại vì máy Unix rẻ hơn và mùa đông AI. Thứ sống sót là phần mềm tự do mà Stallman gây dựng: GNU, GPL, và về sau là hệ điều hành Linux ghép với công cụ GNU.

Diễn biến chính

1971–1978: Ngôi nhà chung của hacker

Đầu thập niên 1970, tầng chín toà Tech Square là nơi những người viết mã giỏi, tự gọi là hacker, làm việc thâu đêm. Luật bất thành văn là mã nguồn của chung: ai thấy lỗi thì sửa, ai có cách hay hơn thì viết thêm. Stallman đến đây năm 1971 khi còn là sinh viên năm nhất Harvard, và coi nơi này là quê hương.

Dự án máy Lisp bắt đầu năm 1973 với Richard Greenblatt và Knight. Từ máy CONS đầu tiên đến bản cải tiến CADR, máy xử lý Lisp ngay trong phần cứng và hệ điều hành cũng viết bằng Lisp. Sau buổi trình diễn năm 1978, DARPA bắt đầu rót tiền; khoảng 25 chiếc CADR được làm ra, mỗi chiếc khoảng 50.000 đô la.

1979–1980: Ngôi nhà chia đôi

Có hai kế hoạch đưa máy Lisp ra thị trường. Greenblatt, người mà nhà báo Steven Levy gọi là "hacker của các hacker", muốn sống bằng tiền đặt hàng trước của khách, không nhận vốn ngoài. Russell Noftsker, nhà quản lý được Marvin Minsky thuê từ năm 1965, muốn gọi vốn đầu tư mạo hiểm để xây nhà máy. Theo lời kể, đa số hacker chọn kế hoạch của Noftsker.

Greenblatt lập LMI, tiền khởi đầu chủ yếu từ một đơn đặt hàng của Control Data. Symbolics ra đời ngày 9/4/1980 với khoảng 21 người sáng lập, phần lớn là gương mặt quen của tầng chín. MIT giữ bản quyền phần mềm và cấp phép cho cả hai công ty theo cùng một hợp đồng. Stallman không theo bên nào, ở lại viết phần mềm cho MIT và chia mã cho cả hai; về sau ông ví phòng lab như nước Bỉ trung lập trong Thế chiến thứ nhất.

1980–1983: Chạy đua một mình

Người dần rời tầng chín, kể cả vì quy định ai làm bán thời gian cho công ty thì phải rời hẳn phòng lab. Ngày 16/3/1982, Symbolics chấm dứt thoả thuận cho hacker MIT dùng mã của họ và buộc MIT chọn một bên. Stallman nổi giận và tuyên bố đứng về phía LMI, không phải vì yêu LMI mà vì không muốn Symbolics hưởng lợi khi tấn công ngôi nhà cũ.

Theo lời Stallman, trong khoảng hai năm ông đọc mô tả các tính năng mới của Symbolics rồi một mình viết lại tính năng tương đương theo lối khác, để đưa vào hệ thống của MIT cho LMI dùng. Levy gọi đó là một "master hack" và so sánh ông với John Henry; Bill Gosper nói khó tin có người làm được việc này một mình. Symbolics từng than với MIT rằng họ thiệt cả triệu đô la.

1983–1984: GNU khởi động

Khi hãng sản xuất khai tử dòng PDP-10, hệ điều hành cộng đồng hacker viết trên đó dần thành đồ cổ. Theo một giai thoại, Stallman bật khóc trong phòng máy và nghĩ đời mình đã hết. Rồi ông kết luận rằng ngôi nhà cũ không dựng lại được, nhưng có thể xây ngôi nhà mới với một bản giao kèo không ai xé bỏ.

Ngày 27/9/1983, ông gửi thông báo "Free Unix!" từ địa chỉ thư của phòng lab MIT, cho biết sẽ viết một hệ thống tương thích Unix tên GNU. Tháng 1/1984 ông xin nghỉ việc ở MIT để MIT không thể đòi quyền sở hữu những gì ông viết. Ông không dựng GNU trên máy Lisp mà trên Unix và ngôn ngữ C, để chạy được trên máy thông thường.

1983–1990s: Máy Lisp lên đỉnh rồi rơi

Thoạt đầu Symbolics trông như kẻ thắng. Máy đầu tiên của họ thực chất là CADR khoác áo mới, giá khoảng 70.000 đô la; dòng máy mới ra năm 1983. Ngày 15/3/1985 hãng đăng ký symbolics.com, tên miền .com đầu tiên. Đến năm 1988, cả ngành làm ra chừng 7.000 máy Lisp. LMI bán được khoảng 200 chiếc LAMBDA nhưng tiền đặt hàng trước không đủ nuôi nhà máy, nên năm 1983 phải nhờ Texas Instruments rót vốn.

Rồi máy trạm Sun chạy Unix tràn vào, rẻ hơn nhiều, trong khi vi xử lý thường ngày càng nhanh. Cơn sốt hệ chuyên gia xẹp xuống, mùa đông AI đến khoảng năm 1988. LMI phá sản năm 1987; phần còn lại về tay GigaMos rồi bị phong toả tài sản sau bê bối chính trị của nhà tài trợ năm 1989. Symbolics nộp đơn phá sản đầu thập niên 1990; một người sáng lập từng nhận xét công ty tiêu tiền như người trúng xổ số.

1985–1991: GNU, GPL và Linux

Năm 1985 Stallman tung GNU Emacs và Quỹ Phần mềm Tự do được thành lập. Cùng bộ biên dịch GCC, năm 1989 ông công bố giấy phép GPL: ai cũng được dùng, chép, sửa, nhưng ai phân phối bản sửa phải trao cho người khác đúng những quyền ấy. Năm 1991, Linus Torvalds viết một nhân hệ điều hành và phát hành theo GPL; ghép với công cụ GNU, nó thành hệ điều hành hoàn chỉnh, nay chạy trong phần lớn máy chủ Internet và các siêu máy tính huấn luyện mô hình AI.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Chuyện "phản bội": việc Symbolics phản bội phòng lab gần như hoàn toàn là lời kể của Stallman. Dan Weinreb, người sáng lập Symbolics, gọi đó là tưởng tượng và nhấn mạnh LMI cũng ký cùng hợp đồng. Hai người trong cuộc ở hai phe đối địch, không có trọng tài trung lập.
  • Bao nhiêu hacker bỏ sang Symbolics: Stallman nói gần hết; Weinreb nói chỉ bốn người toàn thời gian và một người bán thời gian; một luận văn MIT đếm ra con số khác. Kết quả tuỳ cách định nghĩa ai là hacker.
  • Cuộc đua một mình: khoảng hai năm và khoản thiệt hại triệu đô đều từ lời Stallman. Weinreb cho rằng Stallman từng đọc mã Symbolics và chỉ là những cải tiến nhỏ; Emacs bản đầu cũng có công của người khác.
  • Giai thoại: chuyện Stallman bật khóc và chuyện ông cắt đường truyền vi sóng là lời người ta kể, không phải sự kiện có tài liệu độc lập.
  • Năm tháng: thời điểm Symbolics phá sản và bị mua lại tài sản còn lệch nhau giữa các nguồn.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Nếu phải chọn người thắng, đó không phải bên giành được nhiều máy móc nhất. Phần cứng dễ thấy, đắt và mất giá nhanh. Thứ trụ lại là luật chơi: ai được dùng, ai được sửa, ai phải chia lại. Stallman không phát minh ra việc chia sẻ mã, vì ngôi nhà cũ đã sống như thế từ lâu; điều ông làm là biến một thói quen dễ vỡ thành một giao kèo có hiệu lực pháp lý.

Câu hỏi ấy đang quay lại khi nhiều phòng thí nghiệm AI hoá thành công ty, với những mô hình học từ dữ liệu và công sức của cả thế giới: ai được mang mô hình đi, ai được xem bên trong, và ai sẽ viết bản giao kèo tiếp theo?

Câu hỏi thường gặp

Máy Lisp là gì và vì sao nó ra đời?

Máy Lisp là loại máy tính thiết kế riêng để chạy ngôn ngữ Lisp, dùng cho nghiên cứu AI. Dự án bắt đầu năm 1973 ở MIT vì máy PDP-10 không đủ bộ nhớ cho các chương trình AI, và mỗi người được dùng một máy riêng.

Symbolics và LMI khác nhau thế nào?

LMI do Richard Greenblatt lập, sống bằng tiền đặt hàng trước của khách thay vì vốn đầu tư. Symbolics thành lập ngày 9/4/1980 với khoảng 21 người sáng lập và dựa vào vốn đầu tư mạo hiểm, theo kế hoạch của Russell Noftsker.

Vì sao các công ty máy Lisp sụp đổ?

Máy trạm Unix của Sun rẻ hơn nhiều và vi xử lý thông thường ngày càng nhanh, nên Lisp chạy tốt trên máy phổ thông. Cùng lúc đó cơn sốt hệ chuyên gia xẹp xuống và mùa đông AI bắt đầu. LMI phá sản năm 1987, Symbolics phá sản đầu thập niên 1990.

Cuộc chiến này liên quan gì đến GNU và Linux?

Stallman khởi động GNU năm 1983 sau khi phòng lab tan rã, rồi viết GPL năm 1989. Năm 1991 Linus Torvalds phát hành nhân hệ điều hành của mình theo GPL; ghép với công cụ GNU, nó thành một hệ điều hành hoàn chỉnh.

Symbolics có thật sự phản bội MIT AI Lab không?

Đây là điểm tranh cãi. Câu chuyện phản bội gần như hoàn toàn là lời kể của Stallman, còn Dan Weinreb, một người sáng lập Symbolics, gọi đó là tưởng tượng và nhấn mạnh LMI cũng ký cùng bản hợp đồng với MIT.

Nguồn tham khảo

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.