Ai phát minh ra máy tính điện tử? Câu hỏi ấy từng được đưa ra toà liên bang Mỹ ở Minneapolis, và ngày 19 tháng 10 năm 1973 thẩm phán Earl Larson tuyên bằng sáng chế ENIAC vô hiệu, với lý do có cả việc hai tác giả đã rút ý tưởng từ John Vincent Atanasoff. Bài viết kể lại chuyện từ chuyến thăm Iowa năm 1941 đến phán quyết ấy, và những điều sử học vẫn chưa thống nhất.

Tóm tắt nhanh

Năm 1941, John Mauchly đến thị trấn Ames, bang Iowa, xem cỗ máy ABC của Atanasoff và Clifford Berry. Vài năm sau, Mauchly cùng Presper Eckert làm ra ENIAC và xin bằng sáng chế bao trùm máy tính số điện tử. Bằng sáng chế này sinh ra một cuộc thu tiền bản quyền trên cả ngành, cho đến khi Honeywell kiện và thắng năm 1973. Toà không phong ai làm "cha đẻ máy tính", mà chỉ kết luận bằng sáng chế không còn giá trị; nhờ đó ý tưởng máy tính số điện tử trở thành của chung.

Diễn biến chính

1937: đêm quán ven đường

Atanasoff sinh năm 1903, là tiến sĩ vật lý lý thuyết, dạy ở Iowa State từ năm 1930. Ông ngán những hệ phương trình nhiều ẩn phải giải bằng máy tính tay. Theo lời chính ông kể lại, vào mùa đông năm 1937 ông lái xe đi rất xa, sang tận Illinois, ngồi trong một quán ven đường và nghĩ ra bốn ý: dùng điện tử, dùng nhị phân, nhớ bằng tụ điện và tính bằng mạch logic.

1939–1941: cỗ máy ABC

Năm 1939 ông xin được 650 đô la từ nhà trường, sau đó có thêm khoảng 5.000 đô la từ một quỹ nghiên cứu. Cùng người trợ thủ 21 tuổi Clifford Berry, ông dựng máy dưới tầng hầm toà Vật lý; bản mẫu 11 bóng đèn chạy được từ tháng 10/1939. Bản đầy đủ nặng hơn 300 kg, có hai trống quay mang tụ điện, nhưng khâu ghi kết quả trung gian lên thẻ giấy thỉnh thoảng bị lỗi, và máy không lập trình được.

Tháng 12/1940 và tháng 6/1941: Mauchly đến Ames

Mauchly sinh năm 1907, dạy ở Ursinus gần Philadelphia và mơ tìm ra chu kỳ của thời tiết bằng tính toán nhanh. Hai ông gặp nhau ở hội nghị Philadelphia cuối năm 1940, và Atanasoff mời ông đến xem máy. Từ 13 đến 18/6/1941 Mauchly ở ngay nhà Atanasoff, xem máy, đọc bản mô tả 35 trang, nhưng không được mang tài liệu về. Ngày 30/9/1941 ông viết thư hỏi liệu có thể dựng một "Máy tính Atanasoff" ở trường Moore.

1943–1948: ENIAC lên, ABC bị dỡ

Chiến tranh rẽ hai cỗ máy sang hai hướng. Atanasoff sang làm cho Hải quân năm 1942, hồ sơ bằng sáng chế của ông không bao giờ được nộp, và năm 1948 ABC bị tháo dỡ khi tầng hầm được cải tạo, chỉ còn một trống nhớ. Trong khi đó Mauchly và Eckert ký hợp đồng với Lục quân năm 1943; ENIAC dùng gần 18.000 bóng đèn, hệ thập phân, có thể cắm lại dây cho nhiều bài toán, và ra mắt ngày 15/2/1946.

1947–1967: bằng sáng chế và cuộc chạy đua nộp đơn

Eckert và Mauchly nộp đơn xin bằng sáng chế năm 1947; đơn nằm ở Cục Sáng chế gần 17 năm và bằng được cấp ngày 4/2/1964 cho Sperry Rand. Hãng này thu bản quyền: IBM trả tổng cộng 11 triệu đô la, các hãng nhỏ bị đòi 1% giá bán mỗi máy. Honeywell không chịu trả, và ngày 26/5/1967 nộp đơn ở Minneapolis nhanh hơn Sperry chỉ vài phút, nên vụ án được xử ở Minnesota.

1971–1973: phiên toà và phán quyết

Phiên toà mở ngày 1/6/1971, kéo dài 135 ngày xét xử với 77 nhân chứng. Atanasoff làm chứng, và các lá thư từ trước chiến tranh trở thành bằng chứng quan trọng. Phiên toà khép lại ngày 13/3/1972; ngày 19/10/1973 thẩm phán Larson tuyên bằng sáng chế vô hiệu, vì ENIAC bị dùng công khai quá sớm, vì ý tưởng đã được công bố, vì một phần đã có người làm trước, và vì ý tưởng bị rút từ Atanasoff. Không bên nào kháng cáo.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Đêm quán ven đường chỉ có một nhân chứng là Atanasoff, kể lại sau nhiều thập niên. Chi tiết như loại rượu mỗi nơi chép một kiểu, còn chuyện ghi ý tưởng lên giấy ăn có lẽ chỉ là truyền thuyết.
  • Chuyến thăm năm 1941: Atanasoff nhớ Mauchly hào hứng, còn Mauchly sau này nhớ một cỗ máy dở dang. Mauchly luôn khẳng định ý tưởng của ông đến từ các mạch đếm tia vũ trụ, và hỏi vì sao ENIAC không dùng nhị phân nếu ông chép từ ABC.
  • Chuyện Mauchly "lùi từng bước" khi làm chứng chủ yếu dựa vào sách của một nhà báo đứng hẳn về phía Atanasoff; phía Mauchly kể khác.
  • Phán quyết bị chép quá tay: toà không tuyên Atanasoff là người phát minh ra máy tính. Nói phán quyết mở đường cho máy tính cá nhân là cách kể đẹp hơn là sự thật chắc chắn, vì bằng sáng chế cũng sẽ hết hạn năm 1981.
  • Giới sử học chia phe: một bên đứng về Atanasoff, bên kia cho rằng ABC chưa bao giờ chạy ổn định và chỉ giải một loại bài toán, còn ENIAC mới là máy điện tử đa năng thật sự làm việc. Hai sử gia Campbell-Kelly và Aspray nhận xét bằng chứng "đồ sộ và mâu thuẫn". Herman Goldstine, năm 1972, viết rằng ABC chưa thành công cụ tính toán nghiêm túc nhưng đã ảnh hưởng lớn tới Mauchly.
  • Chuyện phán quyết bị chìm vì "Thảm sát đêm thứ Bảy" hôm sau là cách kể phổ biến, nguồn không chắc.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Câu hỏi "ai phát minh ra máy tính điện tử" có lẽ là một câu hỏi sai. Không có một khoảnh khắc duy nhất mà là một chuỗi người: Atanasoff nghĩ ra cách nhớ bằng tụ điện, Mauchly thấy tầm vóc của ý tưởng, Eckert biến nó thành hàng chục nghìn bóng đèn chạy thật, và những người ở Bletchley Park làm Colossus trong bí mật suốt ba mươi năm. Colossus chỉ được công bố ở hội nghị Los Alamos năm 1976.

Phiên toà Minnesota không trả lời ai đã phát minh, mà trả lời ai được thu tiền, và đáp án là không ai cả. Câu chuyện cũng là lời nhắc rằng Clifford Berry, người ở gần cỗ máy nhất, đã mất từ 1963 và không bao giờ được kể phần của mình. Ngày nay các hãng AI cũng kéo nhau ra toà vì những ý tưởng mới, nên câu hỏi phòng xử có nên viết lịch sử công nghệ vẫn chưa cũ.

Câu hỏi thường gặp

Ai phát minh ra máy tính điện tử đầu tiên?

Không có một câu trả lời duy nhất. Toà Minnesota năm 1973 không tuyên ai là người phát minh, mà chỉ xét hiệu lực bằng sáng chế ENIAC. Giới sử học vẫn tranh luận: ABC, ENIAC, Colossus và Z3 đều có phần của mình.

Phán quyết năm 1973 nói gì về John Atanasoff?

Thẩm phán Earl Larson kết luận Eckert và Mauchly đã rút ý tưởng từ "một ông tiến sĩ John Vincent Atanasoff", và bằng sáng chế ENIAC vô hiệu. Toà không tuyên Atanasoff là cha đẻ máy tính.

Vì sao bằng sáng chế ENIAC bị tuyên vô hiệu?

Theo phán quyết, ENIAC bị đem ra dùng công khai quá sớm so với hạn chót xin bằng, ý tưởng đã được công bố trước, một phần đã có người làm trước, và ý tưởng cốt lõi bị rút từ Atanasoff.

Máy ABC là gì và khác ENIAC ra sao?

ABC là máy tính điện tử của Atanasoff và Berry, dùng nhị phân, bóng đèn chân không và tụ điện làm bộ nhớ, nhưng không lập trình được. ENIAC dùng hệ thập phân, gần mười tám nghìn bóng đèn và có thể cắm lại dây cho nhiều bài toán.

Máy ABC có thật sự chạy được không?

Có. Năm 1997, một nhóm kỹ sư ở Ames dựng lại ABC với chi phí khoảng 350.000 đô la, và bản dựng lại chạy được, trả lời nghi ngờ rằng máy chưa từng hoạt động.

Clifford Berry là ai?

Ông là kỹ sư điện trẻ, trợ thủ của Atanasoff khi làm ABC. Berry mất tháng 10 năm 1963, khi 45 tuổi, trước vụ kiện, nên không bao giờ được làm chứng.

Nguồn tham khảo

  • E. R. Larson, Findings of Fact, Conclusions of Law and Order for Judgment, Honeywell v. Sperry Rand (1973)
  • Trang tư liệu vụ kiện và chuyến thăm Ames của Đại học Iowa State (jva.cs.iastate.edu)
  • IEEE Computer Society, hồ sơ Computer Pioneers: Earl Larson
  • McTiernan, hồi ký về bằng sáng chế ENIAC, IEEE Annals of the History of Computing, 1998
  • Herman Goldstine, The Computer from Pascal to von Neumann (1972)
  • Campbell-Kelly và Aspray, lịch sử máy tính (qua Wikipedia: Atanasoff–Berry Computer)
  • Wikipedia: Honeywell v. Sperry Rand; John Atanasoff; John Mauchly; Clifford Berry
  • NPR, bài của Smiley (2010); i-programmer (2021)

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.