Ván cờ đam năm 1962 giữa chương trình của Arthur Samuel và kỳ thủ mù Robert Nealey thường được kể là lúc máy tính đánh bại nhà vô địch và “giải xong” cờ đam. Bài này kể lại câu chuyện ấy từ cuối thập niên 1940 đến lúc Samuel qua đời năm 1990, và cho thấy chỗ nào là tài liệu, chỗ nào là lời kể được thêm thắt. Điều đáng quan tâm là phát minh thật của Samuel, một cỗ máy tự học bằng cách tự đấu với chính mình, đã bị chính huyền thoại ấy che khuất.
Tóm tắt nhanh
Năm 1962, chương trình cờ đam của Samuel thắng một ván trước Nealey, một kỳ thủ giỏi nhưng chưa phải nhà vô địch. Đó là một ván duy nhất, trong đó cả máy lẫn người đều mắc sai lầm. Qua nhiều lần kể lại, ván cờ bị thổi phồng thành “máy tính đã đánh bại nhà vô địch” và “cờ đam đã được giải”. Thực tế, năm 1963 Nealey thắng trận tái đấu, và năm 1965 chương trình thua cả tám ván trước hai nhà vô địch thế giới.
Diễn biến chính
1948–1956: giấc mơ và buổi lên truyền hình
Năm 1948, khi đang là giáo sư ở Đại học Illinois, Samuel nghĩ ra việc làm một cỗ máy chơi cờ đam để thu hút sự chú ý và tiền tài trợ cho chiếc máy tính của trường. Theo hồi ký chưa in của ông, ông từng nghĩ việc ấy “chắc dễ ợt”. Năm 1949 ông sang IBM, nơi ông nâng bộ nhớ của chiếc IBM 701 và kéo thời gian giữa hai lần hỏng máy lên chừng nửa giờ.
Ngày 24 tháng 2 năm 1956, chương trình xuất hiện trên truyền hình trực tiếp. Lúc đó nó chỉ đủ sức thắng người mới tập, nhưng với khán giả thì vậy đã là điều kỳ diệu. Theo giai thoại, ông chủ IBM Thomas Watson cha dự đoán cổ phiếu sẽ tăng 15 điểm sau buổi trình diễn và nó “tăng thật”, nhưng chưa có số liệu thị trường nào xác nhận.
1959: học máy qua cờ đam
Samuel làm việc này trong thời gian rảnh. Ông chọn cờ đam thay vì cờ vua vì luật đơn giản hơn nhưng vẫn đủ khó. Chương trình nhìn trước vài nước, cắt bỏ nhánh vô vọng và chấm điểm thế cờ bằng các yếu tố nhân với trọng số. Nó học theo hai cách: ghi nhớ những thế cờ đã tính, và chỉnh trọng số bằng cách cho hai phiên bản của chính nó đấu với nhau.
Năm 1959 ông công bố bài “Some Studies in Machine Learning Using the Game of Checkers” trên tạp chí của IBM. Phần tóm tắt nói máy có thể học chơi giỏi hơn chính người viết chương trình sau khoảng tám đến mười giờ chạy. Trong một lá thư riêng về sau, ông thú nhận không biết làm cách nào để chương trình đấu nổi nhà vô địch thế giới.
Mùa hè 1962: ván cờ với Nealey
Hai nhà biên soạn tuyển tập Computers and Thought xin Samuel ván hay nhất của chương trình, và ông tìm đến Robert Nealey ở Stamford, Connecticut. Nealey là người mù, tự giới thiệu là kiện tướng, nhưng theo Schaeffer và Lake, cấp thật của ông là dưới kiện tướng. Nealey đi nhiều nước yếu, trong đó có nước thứ 16 bỏ lỡ cơ hội giữ hòa.
Ở nước thứ 25, máy bỏ lỡ một đường thắng, nhưng Nealey lại đi sai một nước quyết định. Đến nước thứ 27, ông bỏ cuộc. Schaeffer và Lake cho rằng đó là một sai lầm tầm thường, có thể do ông không xem đối thủ điện tử là nghiêm túc.
1962–1963: câu chuyện bắt đầu lớn lên
Bản tin nội bộ của phòng nghiên cứu IBM giới thiệu Nealey là “cựu vô địch bang Connecticut”, dù ông chỉ giành danh hiệu ấy năm 1966. Chi tiết người mù, nước đi hỏng của máy và việc đây chỉ là một ván dần rơi khỏi lời kể. Năm 1963, trong trận tái đấu, Nealey thắng và máy không thắng nổi ván nào, nhưng tin này không lan rộng bằng tin năm 1962.
1965–1979: tám ván thua và lời kể ngày càng xa sự thật
Năm 1965, một bài trên tập san của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ dự đoán rằng trong mười năm cờ đam sẽ được tính toán trọn vẹn. Cùng năm ấy, theo Schaeffer và Lake, chương trình của Samuel thua cả tám ván trước Walter Hellman và Derek Oldbury. Năm 1979, một cuốn sách khoa học phổ thông về bộ não còn viết rằng phiên bản cải tiến của máy gần như bất khả chiến bại.
1966–1990: Samuel và lời xin lỗi
Năm 1966 Samuel chuyển sang Đại học Stanford. Ông tiếp tục cải tiến chương trình cờ đam, rồi ở tuổi ngoài bảy mươi còn giúp Donald Knuth với hệ thống sắp chữ TeX. Trong những lá thư riêng cuối đời, ông xin lỗi vì những rắc rối do ngộ nhận cờ đam đã được giải. Năm 1987 ông nhận giải Computer Pioneer. Lần đăng nhập cuối của ông vào máy Stanford là ngày 2 tháng 2 năm 1990, và ông qua đời ngày 29 tháng 7 năm 1990.
1988–2017: gỡ huyền thoại, giữ lại phát minh
Năm 1989, Jonathan Schaeffer ở Đại học Alberta bắt đầu viết chương trình cờ đam mới và phát hiện cả giới tin rằng trò này đã xong. Ông lần lại hồ sơ và kết luận cờ đam khi ấy chỉ được giải “trước công chúng”, tức bằng lời kể. Còn ý tưởng của Samuel vẫn sống: năm 1988 Richard Sutton ghi nhận chương trình của Samuel là tiền thân của phương pháp học từ các dự đoán nối tiếp, và đến năm 2017 AlphaZero tự học nhiều trò chơi bằng cách đấu với chính nó.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- Danh hiệu của Nealey: các nguồn kể khác nhau. Một số trang dời ván cờ sang năm 1961 và gọi ông là “hạng tư toàn quốc”, trong khi tài liệu của Schaeffer ghi cấp thật của ông là dưới kiện tướng.
- Cổ phiếu IBM: chuyện tăng 15 điểm là giai thoại, chưa ai đưa ra số liệu thị trường.
- “Đặt ra” thuật ngữ học máy: bài năm 1959 là một trong những lần dùng cụm từ này sớm và có ảnh hưởng, còn “người đầu tiên” là cách kể của đời sau.
- Ngành AI bỏ cờ đam vì một ván thắng: nhận định này chủ yếu đến từ Schaeffer, người có lý do muốn cờ đam còn đáng nghiên cứu. Cũng có thể giới nghiên cứu chọn cờ vua đơn giản vì nó danh giá hơn.
- Một số chi tiết kể theo lời người ta: câu khen của Nealey về đối thủ máy, hay chuyện Samuel từ chối Atari và Apple, chưa được kiểm chứng chắc chắn.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
Trong chuyện này, cỗ máy không nói dối ai: nó thua tám ván và không giấu ván nào. Thứ bị phóng đại là lời kể, qua bản tin vui, báo chí và sách phổ thông. Lời kể ấy làm người ta tưởng bài toán đã xong, đồng thời khiến họ nhìn nhầm chỗ, chú ý đến chiến thắng mà quên mất phát minh thật.
Lần tới khi đọc tin “AI vừa đánh bại con người”, bạn có thể tự hỏi: đối thủ là ai, đã chơi bao nhiêu ván, và đã có ai tái đấu chưa?
Câu hỏi thường gặp
Arthur Samuel là ai?
Arthur Samuel là kỹ sư điện và nhà tiên phong về máy tính, từng làm ở Phòng thí nghiệm Bell, Đại học Illinois, IBM và Stanford. Ông viết chương trình cờ đam biết tự học và công bố bài báo năm 1959 về học máy.
Máy tính của Samuel có thật sự đánh bại nhà vô địch cờ đam không?
Không. Năm 1962 nó thắng một ván trước Robert Nealey, người có cấp dưới kiện tướng. Năm 1963 Nealey thắng trận tái đấu, và năm 1965 máy thua cả tám ván trước Hellman và Oldbury.
Cờ đam có bị “giải xong” vào thập niên 1960 không?
Không. Theo Schaeffer, khi ấy cờ đam chỉ được giải “trước công chúng”, tức là chỉ qua lời kể. Ông bắt đầu chương trình cờ đam mới ở Đại học Alberta năm 1989.
Chương trình của Samuel học bằng cách nào?
Nó học thuộc các thế cờ đã tính và chỉnh trọng số của hàm chấm điểm bằng cách cho hai phiên bản của chính nó đấu với nhau.
Ý tưởng của Samuel còn ảnh hưởng đến AI ngày nay ra sao?
Năm 1988 Richard Sutton ghi nhận ý tưởng học từ các dự đoán nối tiếp đã có trong chương trình của Samuel. Hình ảnh máy tự đấu với chính mình về sau xuất hiện trong những hệ thống như AlphaZero năm 2017.
Nguồn tham khảo
- A. L. Samuel, “Some Studies in Machine Learning Using the Game of Checkers”, IBM Journal, 1959
- J. Schaeffer và R. Lake, “Solving the Game of Checkers”, 1996
- AI Impacts, bài về thời điểm AI vượt trình độ con người trong cờ đam
- IBM History, “The games that helped AI evolve”
- IEEE Computer Society, Computer Pioneers: Arthur Lee Samuel
- M. Fierz, biên bản ván Samuel–Nealey 1962
- i-programmer, bài về A. L. Samuel
- R. Sutton, “Learning to Predict by the Methods of Temporal Differences”, 1988
- Wikipedia: Arthur Samuel (computer scientist); English draughts
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
